Botulizm
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 571–572-b. — ziyouz.com
Botulizm (lot. botulus — kolbasa) — odam va hayvonlar (ayrim sut emizuvçilar)da uçraydigan ötkir yuqumli kasallik; ovqatdan böladigan toksikoinfeksiyalar guruhiga kiradi. B. (Clostridium botulinum) bakteriyalari b-n ifloslangan ovqatlar iste'mol qilinganda yuzaga keladi. B. qözğatuvçilari tabiatda keng tarqalgan bölib, çidamli (sporali) va çidamsiz (vegetativ) xillari uçraydi. Sporalari taşqi muhitda yillab saqlanişi mumkin; sporalar tuproqdan suv, meva, sabzavot, oziq-ovqat, yemxaşakka ötadi, keyin odam va hayvonlar içagiga tuşib, söngra najas b-n yer yuziga tarqaladi. B. mikrobi faqat anaerob (havosiz) şaroitda rivojlanadi. Şu sababdan konserva qilingan, tuzlangan, dudlangan mahsulotlar va kolbasaga tuşib kalgan sporalar anaerob şaroitda ösib, vegetativ şakl (bakteriyalar)ga aylanadi. Ular ana şu şaroitda kuçli zahar (ekzotoksin) hosil qiladi. Bu mahsulotni iste'mol qilgan odam kasal böladi. B. toksini içakda tez söriladi, qonga ötadi va butun organizmga tarqalib, asosan nerv sistemasini zararlaydi. Kasallik tösatdan boşlanadi. Bemorning boşn oğriydi, tinkasi quriydi, közi tinadi, lohaslanadi, köngli aynib qusadi, uyqusi qoçadi, qorni oğriydi, oğzi quriydi, taşna böladi; köpinça qabziyat kuzatiladi. Keyinçalik boşi aylanadi, köz xiralaşadi, qovoqlar salqiydi, bemor ravon gapira olmaydi yutiş, nafas oliş faoliyati buziladi; yurak va nafas markazlari falajlanişi tufayli ölim sodir bölişi mumkin. Bemor faqat kasalxonada davolanadi. Zamonaviy davo usullari: B.ga qarşi zardob, sun'iy nafas oldiriş apparatlarini öz vaqtida qöllaş yaxşi naf beradi. Kasallikning oldini oliş uçun konserva tayyorlaş qonunqoidalariga qat'iy amal qiliş, uy şaroitida konserva va oziq-ovqat tayyorlaşda sanitariya talablarini örniga qöyiş talab etiladi.
Davosi: B.ga qarşi maxsus zardob yuboriladi; zond orqali me'dani yuviladi, huqna qilinadi, yurak dorilari beriladi, nafas oliş izdan çiqqanda sun'iy nafas oldiriladi va b. Hayvonlarda B. ozuqa (buzilgan silos, kepak va b.)dan zaharlanişdir. Aksariyat ot, qoramol, parranda va norkalar kasallanadi. Kasallikning yaşirin davri bir neça soatdan 10— 12 kungaça. Kasal hayvonning markaziy nerv sistemasi zararlanadi, hiqildoq, til va pastki jağlar falajlanadi, burnidan şilimşiq oqadi, suv yuta olmaydi. Kasallangan hayvonlarning 70—95% halok böladi. Kasal hayvon göştini iste'mol qiliş man etiladi (göşti va terisi kuydiribtaşlanadi). Davosi: kasal hayvonning me'dasi yuviladi, surgi dorilar (arekalin, pilokarpin, ezerin) beriladi, iliq huqna qilinadi. B.ga qarşi maxsus zardob yuboriladi. Kasallikning oldini oliş uçun mollarga sifatsiz yemxaşak bermaslik, kasallik çiqqan hollarda soğlom mollarni ham B.ga qarşi zardob b-n emlaş lozim.
Ad.: Şovahobov Ş., Yuqumli kasalliklar va epidemiologiya asoslari, T., 1997; Şopölatov J., Veterinariya asoslari, T., 1993.
Şonosir Şovahobov, Pölat Möminov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОТУЛИЗМ (лот. botulus — колбаса) — одам ва ҳайвонлар (айрим сут эмизувчилар)да учрайдиган ўткир юқумли касаллик; овқатдан бўладиган токсикоинфекциялар гуруҳига киради. Б. (Clostridium botulinum) бактериялари б-н ифлосланган овқатлар истеъмол қилинганда юзага келади. Б. қўзғатувчилари табиатда кенг тарқалган бўлиб, чидамли (спорали) ва чидамсиз (вегетатив) хиллари учрайди. Споралари ташқи муҳитда йиллаб сақланиши мумкин; споралар тупроқдан сув, мева, сабзавот, озиқ-овқат, емхашакка ўтади, кейин одам ва ҳайвонлар ичагига тушиб, сўнгра нажас б-н ер юзига тарқалади. Б. микроби фақат анаэроб (ҳавосиз) шароитда ривожланади. Шу сабабдан консерва қилинган, тузланган, дудланган маҳсулотлар ва колбасага тушиб калган споралар анаэроб шароитда ўсиб, вегетатив шакл (бактериялар)га айланади. Улар ана шу шароитда кучли заҳар (экзотоксин) ҳосил қилади. Бу маҳсулотни истеъмол қилган одам касал бўлади. Б. токсини ичакда тез сўрилади, қонга ўтади ва бутун организмга тарқалиб, асосан нерв системасини зарарлайди. Касаллик тўсатдан бошланади. Беморнинг бошн оғрийди, тинкаси қурийди, кўзи тинади, лоҳасланади, кўнгли айниб қусади, уйқуси қочади, қорни оғрийди, оғзи қурийди, ташна бўлади; кўпинча қабзият кузатилади. Кейинчалик боши айланади, кўз хиралашади, қовоқлар салқийди, бемор равон гапира олмайди ютиш, нафас олиш фаолияти бузилади; юрак ва нафас марказлари фалажланиши туфайли ўлим содир бўлиши мумкин. Бемор фақат касалхонада даволанади. Замонавий даво усуллари: Б.га қарши зардоб, сунъий нафас олдириш аппаратларини ўз вақтида қўллаш яхши наф беради. Касалликнинг олдини олиш учун консерва тайёрлаш қонунқоидаларига қатъий амал қилиш, уй шароитида консерва ва озиқ-овқат тайёрлашда санитария талабларини ўрнига қўйиш талаб этилади.
Давоси: Б.га қарши махсус зардоб юборилади; зонд орқали меъдани ювилади, ҳуқна қилинади, юрак дорилари берилади, нафас олиш издан чиққанда сунъий нафас олдирилади ва б. Ҳайвонларда Б. озуқа (бузилган силос, кепак ва б.)дан заҳарланишдир. Аксарият от, қорамол, парранда ва норкалар касалланади. Касалликнинг яширин даври бир неча соатдан 10— 12 кунгача. Касал ҳайвоннинг марказий нерв системаси зарарланади, ҳиқилдоқ, тил ва пастки жағлар фалажланади, бурнидан шилимшиқ оқади, сув юта олмайди. Касалланган ҳайвонларнинг 70—95% ҳалок бўлади. Касал ҳайвон гўштини истеъмол қилиш ман этилади (гўшти ва териси куйдирибташланади). Давоси: касал ҳайвоннинг меъдаси ювилади, сурги дорилар (арекалин, пилокарпин, эзерин) берилади, илиқ ҳуқна қилинади. Б.га қарши махсус зардоб юборилади. Касалликнинг олдини олиш учун молларга сифатсиз емхашак бермаслик, касаллик чиққан ҳолларда соғлом молларни ҳам Б.га қарши зардоб б-н эмлаш лозим.
Ад.: Шоваҳобов Ш., Юқумли касалликлар ва эпидемиология асослари, Т., 1997; Шопўлатов Ж., Ветеринария асослари, Т., 1993.
Шоносир Шоваҳобов, Пўлат Мўминов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.