Böyagiçlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 872-b. — ziyouz.com
Böyagiçlar BÖYAGIÇLAR, böyovçi sintetik moddalar, rang — har xil mate riallarni turli rangga böyaş uçun sintez usulida olinadigan organik moddalar. B.ga rangeiz birikmalar ham kiradi. Bunday birikmalar böyaluvçi moddalarga singdirilgaç, rang hosil qiladi. B. işlab çiqariş sanoati 1857 y.da movein i. ç. dan boşlangan. B. borabora böyovçi tabiiy moddalarni sanoatdan deyarli siqib çiqardi. Alizarin, indigo singari tabiiy böyoqlar esa sintetik yöl b-n olina boşladi. B.dan movein, fuksin, texnik anilinni turli usullar b-n oksidlab olinganidan, ular «anilin böyoqlar» ham deyiladi. Hozir böyaşda asosan B.dan foydalaniladi. B. aromatik uglevodorodlar — benzol, naftalin, anilin, benzidindan olinadi. Rang va uning böyalmiş materialda qaror topişi, rangning obhavo va b. taşqi ta'sirlarga çidamliligi böyovçi sintetik moddalar va böyalmiş materialning kimyoviy xususiyatiga boğliq. B. 2 tasnif böyiça belgilanadi. Kimyoviy tasnifda kimyoviy tuziliş va xususiyatlar öxşaşligi (nitro, nitrozo, azo, arilmetan, indigoid B. va h. k.), texnik tasnifda esa qanday maqsadda (gazlama B., möyna B., yogoç B. va h.k.) va qay xilda (kislotali, asosli, sinovçi va b.) qöllanilişi asos qilib olinadi. B.ning 5000 dan ortiq turi işlab çiqariladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЎЯГИЧЛАР, бўёвчи синтетик моддалар, ранг — ҳар хил мате риалларни турли рангга бўяш учун синтез усулида олинадиган органик моддалар. Б.га рангеиз бирикмалар ҳам киради. Бундай бирикмалар бўялувчи моддаларга сингдирилгач, ранг ҳосил қилади. Б. ишлаб чиқариш саноати 1857 й.да мовеин и. ч. дан бошланган. Б. борабора бўёвчи табиий моддаларни саноатдан деярли сиқиб чиқарди. Ализарин, индиго сингари табиий бўёқлар эса синтетик йўл б-н олина бошлади. Б.дан мовеин, фуксин, техник анилинни турли усуллар б-н оксидлаб олинганидан, улар «анилин бўёқлар» ҳам дейилади. Ҳозир бўяшда асосан Б.дан фойдаланилади. Б. ароматик углеводородлар — бензол, нафталин, анилин, бензидиндан олинади. Ранг ва унинг бўялмиш материалда қарор топиши, рангнинг обҳаво ва б. ташқи таъсирларга чидамлилиги бўёвчи синтетик моддалар ва бўялмиш материалнинг кимёвий хусусиятига боғлиқ. Б. 2 тасниф бўйича белгиланади. Кимёвий таснифда кимёвий тузилиш ва хусусиятлар ўхшашлиги (нитро, нитрозо, азо, арилметан, индигоид Б. ва ҳ. к.), техник таснифда эса қандай мақсадда (газлама Б., мўйна Б., ёгоч Б. ва ҳ.к.) ва қай хилда (кислотали, асосли, синовчи ва б.) қўлланилиши асос қилиб олинади. Б.нинг 5000 дан ортиқ тури ишлаб чиқарилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.