Boyonxon

Boyonxon BOYONXON, Bayonxon (taxm. mil. 6-a. örtasi — 7-a. 1çoragi) — turkiy qavmlar tomonidan Yevropada barpo etilgan Avar xoqonligi asosçisi, qahri qattiq, iqgidorli uluğ sarkarda. Avarlar Ğarbiy Kaspiy böyi daştlaridan Turk xoqonligi va sosoniylar tazyiqi ostida 6-a. 50-y.lari boşida Şarqiy Yevropaga kelganlar. 6a 50-y.lari oxiri — 60-y. lari boşida kuturgurlar b-n ittifoq bölib antlarga hujum qilib, yurtlarini talontaroj qilişgan. B. rahbarligidagi avarlar harbiy yurişlari b-n 565 y.dan boşlab Markaziy Yevropa xalqlariga dahşat sola boşlagan. 567 y. '.langobardlar 6n ittifoq tuzib gepidlarni tormor keltirib ularning Pannoniyadagi yerlarini egallaganlar; şu yerda B. yana bir qança harbiy yurişlar va yangidanyangi qabilalarni birlaştirganidan söng 6-a. 60-y. larida Avar xoqonligiga asos solgan. B. qöl ostida köplab köçmançi xalqlar — gunnlarttt avlodlari birlaşgan. Bu siyosiy birlaşma xoqonlik, B. esa xoqon deb atala boşlagan. Xoqonlik hududida turkiy til ustivor bölgan. B. Pannoniyani xoqonlik markazi qilib tanlagan. B. qöşinlari şu yerdan slavyanlar, franklar, langobardlar, gruzinlar va b. qabilalar, şuningdek Vizantiyaga yurişlar qilişgan. 6-a. 70-y.larida B. Vizantiya imperiyasiga muntazam ravişda çopqunlar qilib bir neça janglarda ğalaba qozongan. Dalmatsiya va Illiriyani talontaroj etgan va Vizantiyani ulkan tovon (tarixçi Feofanning yozişiça, uning miqaori 583 y.ga kelib 120 ming solidni taşkil etgan) tölaşga majbur qilgan. 587 y. Meziya viloyatini, şuningdek Dorostol, Singidun, Markianopol ş.larini vayron qilgan. B. 592 y. va 598 y. va undan keyingi yillarda Bolqon ya.o.ga bir neça bor yurişlar qilgan. 7-a. boşida Çexiya, Moraviya va Bogemiyani olgan, bir qança janglarda franklarni yengib, ularning qiroli Sefertni asir olgan. Faqatgina ulkan tovon (fidya) tufayligina qirolni ozod etgan. B. Vizantiya imperatori iltimosiga köra 60 ming kişilik qöşini b-n 581 y. slavyanlar ustiga yuriş qilib ularning köplab şahar, qişloklarini ğorat qilib, boy öljani qölga kiritgan. Slavyanlardan qalin örmon içiga qoçganlarigina salomat qolgan. B. butun Dakiyani olgan, slavyanlarga askar beriş majburiyatini yuklagan. 626 y. Vizantiya turk xoqonligi b-n öziga qarşi ittifoq tuziş uçun xufiyona harakat qilayotganidan xabardor bölgan B. Konstantinopolni qamal qilgan, biroq qöşini tarkibidagi slavyanlar xiyonati tufayli şaxarni egallay olmagan. Tarixiy adabiyotlarda B.ni bir neça bor Ammuaa va Çingizxon b-n qiyoslaşgan.

Ad.: Pletneva S. A., Koçevniki Srednevekovya. Poiski istoriçeskix zakonomernostey, M., 1982; Hasan Ato Abuşiy, Turkiy qavmlar tarixi. T., 1993.

Faxriddin Hasanov.