Bozor
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 454–457-b. — ziyouz.com
Bozor — 1) sotuvçilar b-n xaridorlar örtasidagi tovar ayirboşlaş munosabatlari; i. ç. b-n iste'molni özaro boğlovçi mexanizm. B. obyekti nafligi bor tovar va xizmatlar, subyekti esa B. iştirokçilari (sotuvçi va xaridorlar) bölib, ular firmalar, uy xöjaliklari, davlatning taşkilot, idoralari va b.dan iborat. B. iştirokçilari tovar va xizmatlarni pul vositasida ayirboşlaş yuzasidan munosabatlarga kirişadilar. B.da tovarlar b-n oldisotdi munosabatlari tovar i. ç., tovar ayirboşlaş va pul muomalasi qonunlariga binoan amalga oşiriladi. B. iştirokçilari sotuvçi hamda xaridor maqomiga ega böladilar. B.da 2 jarayon amalga oşadi: biri — tovarlarni sotiş, bunda tovar pulga almaşadi, ya'ni T—P; ikkinçisi — tovarni xarid etiş, pulni tovarga ayirboşlaş, ya'ni P—T. Ayirboşlaş ixtiyoriy va erkin şakllangan narxlarda olib boriladi. B. iqtisodiyotda i. ç.ni iste'mol b-n boğlaş (yaratilgan tovarlar va xizmatlar B.ga çikali, u yerda sotilgaç, iste'molga kelib tuşadi); kiymatning tovar şaklidan pul şakliga aylantiriş; i. ç.ning uzluksizligini ta'minlaş (yaratilgan tovarlar va xizmatlar B.da sotilgaç, tuşgan pulga i. ç. uçun zarur iqtisodiy resurelar, çunonçi asbobuskunalar, maşinalar, yokilği, iş kuçi sotib olinib, i. ç.ni davom ettiriş imkoniyati yaratiladi.); iqtisodiyotni tartiblaş (nimani, qanday i. ç., kim uçun i. ç.); mamlakatlar örtasida iqtisodiy hamkorlik örnatiş singari vazifalarni bajaradi. Bunda talab va taklif, şunga muvofiknarliing özgarişiga qarab i. ç. yuritiladi. Talab oşib narx össa, i. ç. köpayadi, aksinça, taklif oşib talab kamaysa, i. ç. qisqaradi.
B. öz iştirokçilari mavqeiga qarab erkin va monopol B.ga ajraladi. Erkin B.da sotuvçilar ham, xaridorlar ham köp bölib, narxlar talab va taklif negizida şakllanadi. Monopol B.da ozçilik sotuvçilarning hukmronligi örnatilgan bölib, narxlar faqat şularning manfaatidan kelib çiqqan holda belgilanadi. Bunday B.lar raqobotning sustligi yoki umuman bölmasligi b-n ajralib turadi.
Ayirboşlaş obyektining moddiy şakli jihatidan olganda iste'mol tovarlari va xizmatlar, resurslar, mehnat, moliya, intellektual tovarlar, qurolaslaha, i. ç. vositalari, investitsiya, qimmatli qoğozlar, ilmiy ğoyalar, texnikaviy işlanmalar va mehnat (iş kuçi) B.lari mavjud. B. öz qamrov doirasiga qarab mahalliy, mintaqaviy, milliy va jahon B.lariga bölinadi. Tovarlarning çetdan kelişkelmasligiga qarab oçiq B., yopiq B. (içki B.) singari turlari uçraydi. Oldisotdi mikdori, ya'ni tovar aylanmasi hajmining özgarişiga qarab kengayuvçi B. vatorayuvçi B.ga bölinadi.
Amal qiliş tarzi jihatdan tartibsiz (stixiyali), rejali taşkil etilgan va boşqariladigan B.lar mavjud. Stixiyali B.dan tartibli, rejali taşkil etilgan B.ga ötiş madaniylaşgan jamiyatga xos. Hozir heç bir mamlakatda tartibsiz B. hukmron emas, aksinça boşqariladigan B. yetakçi mavqega ega. Iqtisodiyot ösgan sari B. turlari köpayadi, çunki sotiladigan tovarlar va xizmatlar xilmaxil bölib boradi, xaridor ham öz daromadi, didi, umuman talabehtiyojiga qarab tabaqalaşadi, B.da sotiladigan tovarlar va xizmatlar summasi ortib boradi.
2). Savdo-sotiqqilinadigan muayyan joy, maydon. B.lar qad. Rim va Yunonistonning Milet, Pergam va b. şaharlarida töğri törtburçakli maydonda 3 yoki 4 tomoni qator ustunli savdo rastalari va omborlar, ibodatxonalar, ustaxonalar va b.dan iborat bölgan. B. maydonlari şahar majmua (agora, forum)larining bir qismi hisoblangan. Har bir mamlakat B.larining me'morligi va qurilişi iqlim şaroiti, iqtisodi, geografik örni va savdo sohasidagi an'analar b-n boğliq bölgan. Örta Yer dengizi havzasida qadimda oçiq maydonlarda, Şarqda esa usti yopiq B.lar rivojlangan («suq», «asvok», «çorsu»; Turkiya va Eronda «xon», «bediston» nomi b-n yuritilgan).
Yevropada B.lar maxsus reja asosida qurilgan (Parijdagi markaziy B., 1850 va b.). Rossiyada ixtisoslaşgan B. («Gostiniy dvor»)lar asosan, 1—2 qavatli, old tomoni köpinça ravoqlar yoki ustunlar qatoridan iborat bostirma bölgan (SanktPeterburgdagi B., 1761— 85; Yaroslavldagi B., 1813—18 va b.).
Örta Osiyo hududidagi Buxoro, Samarqand, Poykend, Urganç, Xiva, Marv, Numijkat, Isfijob, Uşturkat, Çağoniyon kabi şaharlarda savdo-sotiq qadimdan rivojlangan. Ayniqsa, örta asrlarga kelib nafaqat şaharlarda, balki juda köp yirik qişloqlarda ham tim, toki, çorsu deb nomlangan gavjum bozorlar bölgan (Qarnob çöl yoqasidagi, Narpay tumanidagi katta qişloq Tim deb ataladi. 10-a.da bu manzil katta savdo markazi bölgan, uning timi saqpanmagan). Gumbazli timlar eng gavjum çorrahaçorsularda joylaşgani uçun ham şaharning me'moriy qiyofasini belgilagan. Yengil yoğoç tomli, ustunayvonli timlar ham köp bölgan. Çorrahalarda qurilgan tim, çorsu namunalarini Samarqand va Şahrisabz (17-a.), Xiva (Olloqulixon timi), Buxoro (Abdullaxon tilş)dagi timlar misolida kuzatiş mumkin. Samarqand çorsu B.i atrofida miskarlik, kulolçilik, sangtaroşlik, mahsidözlik, najjorlik, sahhoflik, zargarlik kabi dökonlar joylaşgan. Çorsu B.i gumbazli qilib qurilgan. Savdo dökonlarida matolar, ulardan tikilgan kiyim-keçaklar sotilgan. Rastalarda esa höl mevalar va anvoyi şirinliklar köp bölgan. Şahrisabzdagi ulkan gumbazli Çorsu B.i (1598—1602)ning tört tomonida qöş tabaqali darvozasi bor edi. Gumbaz ostidagi savdo rastalari böylab tört burçakli xonalar joylaşgan. B.larda savdo rastalari muayyan mollar yoki hunarmandçilik mahsulotlariga möljallangan. Ba'zan mahsulot şu yerning özida işlab çiqarilib xaridorlarga sotilgan. Maye, Buxoro zargarlar rastasi (Toqi Zargaron), Sarroflar rastasi (Toki Sarrofon), Miskarlar rastasi (Toqi Miskaron) va b. Örta asrda Toşkentning markaziy B.ida 3 mingdan ortiq dökon maxsus rastalarga joylaşgan. Xorazm vohasidagi Xiva B.ida 260 dökon, Urgançda 300, Qönğirotda 315, Xöjaylida 150 ga yaqin dökon bölgan. Şahar va qişloqlarda muayyan kunga belgilangan (seşanba, çorşanba, juma kabi) katta B.lar bölib, ularga butun Markaziy Osiyo va çet ellardan savdogarlar kelgan. B.da savdogar, dökondor, kosib, dehqon va mayda bozorçilar savdo qilişgan.
B. dökonlarini eng boy savdogar va qunarmandlar egallagan. Bunday B.lardagi yirik karvonsaroylar va ombor (kappon)lar ulgurji savdo markazlari hisoblangan. Karvonsaroylarning soniga qarab hatto savdo-sotiqning hajmi belgilangan (mas, Toşkentda 45, Buxoroda 50 ga yaqin, Samarqandda 25, Xiva va Qöqonda 10 dan ortiq karvonsaroylar bölganini va ularda savdo-sotiq ança rivojlanganligi yozma manbalardan ma'lum). Karvonsaroylarda va savdo rastalarida savdo işlarida xizmat qiladigan qorovul, hammol, farroş, yuk taşuvçi va joylaştiruvçi mardikorlar köp bölgan. Yirik savdogarlar maxsus mirzolarni saqlagan. Mirzolar barça savdo işlarini, ayniqsa ulgurji savdoni rasmiylaştirişda bevosita iştirok qilgan. Hisobkitob işlarini kosid boşqargan. Yirik savdogarlar maxsus jamoaga birikkan. Uni jamoa a'zolarining eng obröli katta savdogarlar orasidan saylangan oqsoqol karvonboşi boşqargan. Jamoaga savdogarlar tabaqasining yirik namoyandalari kirgan. Öz navbatida ayrim savdo rastalari birikib şu rastadagi dökonlardan özining oqsoqolini (ba'zi joylarda rais ham deyiladi) saylaganlar. Oqsoqol savdo tartiblari va qoidalariga amal qilinişini kuzatib, xaridorlar va savdogarlar orasidagi mojaroning hal qilinişiga, ba'zan taşkaridan kelgan molning dökonlar orasida odilona tarqatilişiga boş bölgan.
Buxoro amirligi va Xiva xonligi b-n Rossiya örtasidagi savdo aloqalari ayniqsa Zakaspiy t. y. qurilgaç, ança rivojlangan. Toşkentdagi Eski jöva B.i karvonlar kelibketadigan yirik savdo markazi bölgan. Şaharning barça darvozalaridagi yöllar B.ga kelib taqalgan. Atrofida karvonsaroy, omborxona, ustaxonalar, dökonlar va b. joylaşgan. 19-a. 2-yarmidan boşlab bu yerda sanoatçi boylar öz dökonlari, omborlari va idoralarini qurişgan. Farğona vodiysida özining kattaligi va savdo aylanmasi jihatidan Qöqon B.i alohida ajralib turadi. Özining obodonligi va qulayligi b-n Buxoro B. i. mintaqada birinçi örinda turgan. Ipak gazlamalari b-n butun Şarqda tanilgan Marğilonda qatorqator tizilgan dökonlar (köça böylab 2,5 km gaça çözilgan)da savdo-sotiq qilingan.
Örta Osiyoda mustaqil davlatlarning paydo bölişi xususiy mulkçilikni qayta tiklab, savdo erkinligiga keng yöl oçib berdi. Jumladan Özbekistonda B. iqtisodiyotining hayotga tatbiq qilinişi an'anaviy savdoni yangi zamonaviy uslub va vositalar b-n boyitib, mamlakat ijtimoiyiqtisodiy va madaniy rivojiga katta yöl oçib berdi. Mustaqil Özbekiston barça çet el mamlakatlari b-n öz manfaatiga qarab erkin, siyosiy, iqtisodiy, madaniy va savdo aloqalarini örnatdi va bu sohada yangiyangi yöllarni topişda tinmay izlanmoqda. ÖzRda B. faoliyatini rivojlantiriş yölida juda köp yangi savdo uyuşmalari, konsern va firmalar paydo bölmoqda, davr talabiga javob bera oladigan iste'dodli işbilarmonlar safi köpaymoqda. B.lar Toşkent, Samarqand, Buxoro, Xiva, Andijon kabi yirik şaharlarning markazida me'moriy yeçimlari öziga xos milliy an'analar asosida yaratilmoqda. B.lar şaharni boğlab turuvçi asosiy şohköçalar, yirik savdo inşootlari majmuasi va turar joy massivlari, t. y., avtovokzal yaqinida va mikrorayonlar markazida joylaştirilmoqda. B.lar an'anaviy qator ustunli bostirmalar, gumbazli, toq va tim, soyabonsimon, oynaband uslubida barpo etilmoqda. Bularda sotuvçi va xaridorlarga qulaylik yaratiş maqsadida savdo rastalarining atrofida dökonlar, madaniymaişiy xizmat körsatiş şoxobçalari mujassamlaştirilgan holda qurilmoqda. B. hududida köp tarmoqli savdo dökonlari, çoyxona, dehqonlar mehmonxonasi, muzlatkiçli omborxonalar, yuk kötargiç, nonvoyxona va b. mavjud. Toşkentdagi «Eski jöva», «Oloy», «Qöyliq» B.lari, Buxoro bozori, Samarqanddagi «Siyob», Urgutdagi «Urgut» va b. an'anaviy va zamonaviy me'morlikni özida mujassamlantirgan eng yirik B.lardan.
Hozir Özbekistonda B. asosiy sotiladigan mahsulotlarga köra dehqon bozori (k x. mahsulotlari), buyum B.i, ulgurji B., mol (çorva mollari) B. kabi asosiy turlarga bölinadi.
Ad:. Töxliyev N., Osiyo va bozor, T., 1992; Ölmasov A., Iqtisodiyot asoslari, T., 1997.
Ahmadjon Ölmasov, Muhammadamin Rasulov, Hamza Ubaydullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЗОР — 1) сотувчилар б-н харидорлар ўртасидаги товар айирбошлаш муносабатлари; и. ч. б-н истеъмолни ўзаро боғловчи механизм. Б. объекти нафлиги бор товар ва хизматлар, субъекти эса Б. иштирокчилари (сотувчи ва харидорлар) бўлиб, улар фирмалар, уй хўжаликлари, давлатнинг ташкилот, идоралари ва б.дан иборат. Б. иштирокчилари товар ва хизматларни пул воситасида айирбошлаш юзасидан муносабатларга киришадилар. Б.да товарлар б-н олдисотди муносабатлари товар и. ч., товар айирбошлаш ва пул муомаласи қонунларига биноан амалга оширилади. Б. иштирокчилари сотувчи ҳамда харидор мақомига эга бўладилар. Б.да 2 жараён амалга ошади: бири — товарларни сотиш, бунда товар пулга алмашади, яъни Т—П; иккинчиси — товарни харид этиш, пулни товарга айирбошлаш, яъни П—Т. Айирбошлаш ихтиёрий ва эркин шаклланган нархларда олиб борилади. Б. иқтисодиётда и. ч.ни истеъмол б-н боғлаш (яратилган товарлар ва хизматлар Б.га чикали, у ерда сотилгач, истеъмолга келиб тушади); кийматнинг товар шаклидан пул шаклига айлантириш; и. ч.нинг узлуксизлигини таъминлаш (яратилган товарлар ва хизматлар Б.да сотилгач, тушган пулга и. ч. учун зарур иқтисодий ресурелар, чунончи асбобускуналар, машиналар, ёкилғи, иш кучи сотиб олиниб, и. ч.ни давом эттириш имконияти яратилади.); иқтисодиётни тартиблаш (нимани, қандай и. ч., ким учун и. ч.); мамлакатлар ўртасида иқтисодий ҳамкорлик ўрнатиш сингари вазифаларни бажаради. Бунда талаб ва таклиф, шунга мувофикнарлиинг ўзгаришига қараб и. ч. юритилади. Талаб ошиб нарх ўсса, и. ч. кўпаяди, аксинча, таклиф ошиб талаб камайса, и. ч. қисқаради.
Б. ўз иштирокчилари мавқеига қараб эркин ва монопол Б.га ажралади. Эркин Б.да сотувчилар ҳам, харидорлар ҳам кўп бўлиб, нархлар талаб ва таклиф негизида шаклланади. Монопол Б.да озчилик сотувчиларнинг ҳукмронлиги ўрнатилган бўлиб, нархлар фақат шуларнинг манфаатидан келиб чиққан ҳолда белгиланади. Бундай Б.лар рақоботнинг сустлиги ёки умуман бўлмаслиги б-н ажралиб туради.
Айирбошлаш объектининг моддий шакли жиҳатидан олганда истеъмол товарлари ва хизматлар, ресурслар, меҳнат, молия, интеллектуал товарлар, қуроласлаҳа, и. ч. воситалари, инвестиция, қимматли қоғозлар, илмий ғоялар, техникавий ишланмалар ва меҳнат (иш кучи) Б.лари мавжуд. Б. ўз қамров доирасига қараб маҳаллий, минтақавий, миллий ва жаҳон Б.ларига бўлинади. Товарларнинг четдан келишкелмаслигига қараб очиқ Б., ёпиқ Б. (ички Б.) сингари турлари учрайди. Олдисотди микдори, яъни товар айланмаси ҳажмининг ўзгаришига қараб кенгаювчи Б. ватораювчи Б.га бўлинади.
Амал қилиш тарзи жиҳатдан тартибсиз (стихияли), режали ташкил этилган ва бошқариладиган Б.лар мавжуд. Стихияли Б.дан тартибли, режали ташкил этилган Б.га ўтиш маданийлашган жамиятга хос. Ҳозир ҳеч бир мамлакатда тартибсиз Б. ҳукмрон эмас, аксинча бошқариладиган Б. етакчи мавқега эга. Иқтисодиёт ўсган сари Б. турлари кўпаяди, чунки сотиладиган товарлар ва хизматлар хилмахил бўлиб боради, харидор ҳам ўз даромади, диди, умуман талабэҳтиёжига қараб табақалашади, Б.да сотиладиган товарлар ва хизматлар суммаси ортиб боради.
2). Савдо-сотиққилинадиган муайян жой, майдон. Б.лар қад. Рим ва Юнонистоннинг Милет, Пергам ва б. шаҳарларида тўғри тўртбурчакли майдонда 3 ёки 4 томони қатор устунли савдо расталари ва омборлар, ибодатхоналар, устахоналар ва б.дан иборат бўлган. Б. майдонлари шаҳар мажмуа (агора, форум)ларининг бир қисми ҳисобланган. Ҳар бир мамлакат Б.ларининг меъморлиги ва қурилиши иқлим шароити, иқтисоди, географик ўрни ва савдо соҳасидаги анъаналар б-н боғлиқ бўлган. Ўрта Ер денгизи ҳавзасида қадимда очиқ майдонларда, Шарқда эса усти ёпиқ Б.лар ривожланган («суқ», «асвок», «чорсу»; Туркия ва Эронда «хон», «бедистон» номи б-н юритилган).
Европада Б.лар махсус режа асосида қурилган (Париждаги марказий Б., 1850 ва б.). Россияда ихтисослашган Б. («Гостиний двор»)лар асосан, 1—2 қаватли, олд томони кўпинча равоқлар ёки устунлар қаторидан иборат бостирма бўлган (СанктПетербургдаги Б., 1761— 85; Ярославлдаги Б., 1813—18 ва б.).
Ўрта Осиё ҳудудидаги Бухоро, Самарқанд, Пойкенд, Урганч, Хива, Марв, Нумижкат, Исфижоб, Уштуркат, Чағониён каби шаҳарларда савдо-сотиқ қадимдан ривожланган. Айниқса, ўрта асрларга келиб нафақат шаҳарларда, балки жуда кўп йирик қишлоқларда ҳам тим, токи, чорсу деб номланган гавжум бозорлар бўлган (Қарноб чўл ёқасидаги, Нарпай туманидаги катта қишлоқ Тим деб аталади. 10-а.да бу манзил катта савдо маркази бўлган, унинг тими сақпанмаган). Гумбазли тимлар энг гавжум чорраҳачорсуларда жойлашгани учун ҳам шаҳарнинг меъморий қиёфасини белгилаган. Енгил ёғоч томли, устунайвонли тимлар ҳам кўп бўлган. Чорраҳаларда қурилган тим, чорсу намуналарини Самарқанд ва Шаҳрисабз (17-а.), Хива (Оллоқулихон тими), Бухоро (Абдуллахон тилш)даги тимлар мисолида кузатиш мумкин. Самарқанд чорсу Б.и атрофида мискарлик, кулолчилик, сангтарошлик, маҳсидўзлик, нажжорлик, саҳҳофлик, заргарлик каби дўконлар жойлашган. Чорсу Б.и гумбазли қилиб қурилган. Савдо дўконларида матолар, улардан тикилган кийим-кечаклар сотилган. Расталарда эса ҳўл мевалар ва анвойи ширинликлар кўп бўлган. Шаҳрисабздаги улкан гумбазли Чорсу Б.и (1598—1602)нинг тўрт томонида қўш табақали дарвозаси бор эди. Гумбаз остидаги савдо расталари бўйлаб тўрт бурчакли хоналар жойлашган. Б.ларда савдо расталари муайян моллар ёки ҳунармандчилик маҳсулотларига мўлжалланган. Баъзан маҳсулот шу ернинг ўзида ишлаб чиқарилиб харидорларга сотилган. Мае, Бухоро заргарлар растаси (Тоқи Заргарон), Саррофлар растаси (Токи Саррофон), Мискарлар растаси (Тоқи Мискарон) ва б. Ўрта асрда Тошкентнинг марказий Б.ида 3 мингдан ортиқ дўкон махсус расталарга жойлашган. Хоразм воҳасидаги Хива Б.ида 260 дўкон, Урганчда 300, Қўнғиротда 315, Хўжайлида 150 га яқин дўкон бўлган. Шаҳар ва қишлоқларда муайян кунга белгиланган (сешанба, чоршанба, жума каби) катта Б.лар бўлиб, уларга бутун Марказий Осиё ва чет эллардан савдогарлар келган. Б.да савдогар, дўкондор, косиб, деҳқон ва майда бозорчилар савдо қилишган.
Б. дўконларини энг бой савдогар ва қунармандлар эгаллаган. Бундай Б.лардаги йирик карвонсаройлар ва омбор (каппон)лар улгуржи савдо марказлари ҳисобланган. Карвонсаройларнинг сонига қараб ҳатто савдо-сотиқнинг ҳажми белгиланган (мас, Тошкентда 45, Бухорода 50 га яқин, Самарқандда 25, Хива ва Қўқонда 10 дан ортиқ карвонсаройлар бўлганини ва уларда савдо-сотиқ анча ривожланганлиги ёзма манбалардан маълум). Карвонсаройларда ва савдо расталарида савдо ишларида хизмат қиладиган қоровул, ҳаммол, фаррош, юк ташувчи ва жойлаштирувчи мардикорлар кўп бўлган. Йирик савдогарлар махсус мирзоларни сақлаган. Мирзолар барча савдо ишларини, айниқса улгуржи савдони расмийлаштиришда бевосита иштирок қилган. Ҳисобкитоб ишларини косид бошқарган. Йирик савдогарлар махсус жамоага бириккан. Уни жамоа аъзоларининг энг обрўли катта савдогарлар орасидан сайланган оқсоқол карвонбоши бошқарган. Жамоага савдогарлар табақасининг йирик намояндалари кирган. Ўз навбатида айрим савдо расталари бирикиб шу растадаги дўконлардан ўзининг оқсоқолини (баъзи жойларда раис ҳам дейилади) сайлаганлар. Оқсоқол савдо тартиблари ва қоидаларига амал қилинишини кузатиб, харидорлар ва савдогарлар орасидаги можаронинг ҳал қилинишига, баъзан ташкаридан келган молнинг дўконлар орасида одилона тарқатилишига бош бўлган.
Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги б-н Россия ўртасидаги савдо алоқалари айниқса Закаспий т. й. қурилгач, анча ривожланган. Тошкентдаги Эски жўва Б.и карвонлар келибкетадиган йирик савдо маркази бўлган. Шаҳарнинг барча дарвозаларидаги йўллар Б.га келиб тақалган. Атрофида карвонсарой, омборхона, устахоналар, дўконлар ва б. жойлашган. 19-а. 2-ярмидан бошлаб бу ерда саноатчи бойлар ўз дўконлари, омборлари ва идораларини қуришган. Фарғона водийсида ўзининг катталиги ва савдо айланмаси жиҳатидан Қўқон Б.и алоҳида ажралиб туради. Ўзининг ободонлиги ва қулайлиги б-н Бухоро Б. и. минтақада биринчи ўринда турган. Ипак газламалари б-н бутун Шарқда танилган Марғилонда қаторқатор тизилган дўконлар (кўча бўйлаб 2,5 км гача чўзилган)да савдо-сотиқ қилинган.
Ўрта Осиёда мустақил давлатларнинг пайдо бўлиши хусусий мулкчиликни қайта тиклаб, савдо эркинлигига кенг йўл очиб берди. Жумладан Ўзбекистонда Б. иқтисодиётининг ҳаётга татбиқ қилиниши анъанавий савдони янги замонавий услуб ва воситалар б-н бойитиб, мамлакат ижтимоийиқтисодий ва маданий ривожига катта йўл очиб берди. Мустақил Ўзбекистон барча чет эл мамлакатлари б-н ўз манфаатига қараб эркин, сиёсий, иқтисодий, маданий ва савдо алоқаларини ўрнатди ва бу соҳада янгиянги йўлларни топишда тинмай изланмоқда. ЎзРда Б. фаолиятини ривожлантириш йўлида жуда кўп янги савдо уюшмалари, концерн ва фирмалар пайдо бўлмоқда, давр талабига жавоб бера оладиган истеъдодли ишбилармонлар сафи кўпаймоқда. Б.лар Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Хива, Андижон каби йирик шаҳарларнинг марказида меъморий ечимлари ўзига хос миллий анъаналар асосида яратилмоқда. Б.лар шаҳарни боғлаб турувчи асосий шоҳкўчалар, йирик савдо иншоотлари мажмуаси ва турар жой массивлари, т. й., автовокзал яқинида ва микрорайонлар марказида жойлаштирилмоқда. Б.лар анъанавий қатор устунли бостирмалар, гумбазли, тоқ ва тим, соябонсимон, ойнабанд услубида барпо этилмоқда. Буларда сотувчи ва харидорларга қулайлик яратиш мақсадида савдо расталарининг атрофида дўконлар, маданиймаиший хизмат кўрсатиш шохобчалари мужассамлаштирилган ҳолда қурилмоқда. Б. ҳудудида кўп тармоқли савдо дўконлари, чойхона, деҳқонлар меҳмонхонаси, музлаткичли омборхоналар, юк кўтаргич, нонвойхона ва б. мавжуд. Тошкентдаги «Эски жўва», «Олой», «Қўйлиқ» Б.лари, Бухоро бозори, Самарқанддаги «Сиёб», Ургутдаги «Ургут» ва б. анъанавий ва замонавий меъморликни ўзида мужассамлантирган энг йирик Б.лардан.
Ҳозир Ўзбекистонда Б. асосий сотиладиган маҳсулотларга кўра деҳқон бозори (к х. маҳсулотлари), буюм Б.и, улгуржи Б., мол (чорва моллари) Б. каби асосий турларга бўлинади.
Ад:. Тўхлиев Н., Осиё ва бозор, Т., 1992; Ўлмасов А., Иқтисодиёт асослари, Т., 1997.
Аҳмаджон Ўлмасов, Муҳаммадамин Расулов, Ҳамза Убайдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.