Bozor iqtisodiyoti modellari

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 461–463-b. — ziyouz.com

Bozor iqtisodiyoti modellari — bozor iqtisodiyotining turlari. B. i. m.ning iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarga xos bölgan aralaş iqtisodiyot, ijtimoiy bozor xöjaligi va korporativ iqtisodiyot körinişlari mavjud.

Aralaş iqtisodiyot modeli — bozor iqtisodiyotining yuksak mehnat unumi, ne'matlar tökinçiligini ta'minlaydigan, eng mukammal texnologiya va yuqori malakali iş kuçiga ega bölgan turi. Bu modedda mulkiy xilmaxillik mavjud böladi; xususiy mulkning individual va hissabay şakllari ustuvorlik qiladi, davlat va nodavlat mulki, iqtisodiyotning davlat va nodavlat sektorlari taraqqiy etadi. Yirik, örta va kiçik biznes muvozanatli holatda rivojlanadi. Bozor munosabatlari b-n birgalikda nobozor munosabatlari ham mavjud böladi. Bu esa sahovat va xayrehson işlarining keng rivojlanişiga zamin yaratadi, raqobat b-n birgalikda hamkorlik aloqalari yuzaga keladi. Iqtisodiyotni boşqarişda bozor mexanizmi b-n bir qatorda davlat mexanizmi ham qöllanadi. Mazkur modelga ommaviy farovonlik xos bölsada, ijtimoiy tafovutlar çeklanmaydi, davlat daromadlarni qayta taqsimlaşda faol iştirok etmaydi, bu vazifalarni bozor mexanizmi bajaradi. Aralaş iqtisodiyot modeli AQŞ, Angliya, Fransiyada mavjud.

Ijtimoiy bozor xöjaligi modeli — yuksak texnologiyaga va inson omilining kuçiga tayanib yuqori mehnat unumdorligini, umuman, bozorning tökin bölişini ta'minlaydi. Iqtisodiyoti bu modelga tayangan mamlakatda bozor xöjaligi tabiiytarixiy rivoj topadi, i. ç. bozor talablariga javoban iş olib boradi, davlatning iqtisodiyotga aralaşuvi minimal darajada saqdanib qoladi, iqtisodiyot bozor kuçlari ta'sirida tartiblanadi va töla erkinlaşgan böladi. Mazkur model «iqtisodiy tartib» modeli hisoblanadi. Bozordagi faoliyat tartibqoidalarini qonunlar belgilaydi, iqtisodiyot bozor mexanizmiga buysunadi, davlat iqtisodiyotning oliy xekami sifatida faoliyat körsatadi, lekin özi bu jarayonda qatnaşmaydi. Bu modelda iqtisodiyotning davlat sektoridan köra xususiy sektoriga köproq e'tibor beriladi. Iqtisodiyotning ijtimoiy yönalişini bozorning özi belgilaydi. Har bir iqgisodiyot subyekti bozor qoidasiga köra işlab topgan daromadini oladi, davlat daromadlarning taqsimlanişiga kamdankam aralaşadi, lekin daromadlarni şakllantirişda bozor tamoyillariga rioya etilişini, bozor mexanizmining belgilangan tartibda faoliyat körsatişini ta'minlaydi. Ijtimoiy bozor xujaligi modeli Germaniya, Şvetsiya va b. mamlakatlarda mavjud.

Korporativ iqtisodiyot modeli — korporativ manfaatlar va korporativ hamjihatlikka asoslangan bozor iqtisodiyoti bölib, ilğor texnologiya, yetuk iş kuçidan foydalanib mehnat unumdorligi va aholi jon boşiga mahsulot i. ç.ni köpaytiradi. Asosiy e'tibor korporativguruhiy manfaatlarga qaratiladi, iqtisodiyot korporatsiyalar orqali boşqariladi. Korporatsiyalar aksiyador jamiyatlar tarzidagi turli sanoat, savdo, transport, quriliş sohasidagi birlaşmalarga aylanadi, ularning ba'zilari hatto transmilliy korporatsiyalar darajasigaça ösib, xalqaro ahamiyat kasb etadi. Korporatsiyalar i. ç.ning asosiy sohalarini qamrab oladi, ularning xorijiy şoxobçalari ham köpayib boradi. Xususiy mulkning korporativ şakli ustuvorlik qiladi. Korporativ iqtisodiyot modelida korporatsiya manfaatlari birinçi öringa qöyiladi, individual manfaatlarga faqat korporatsiya doirasida erişiladi va şu doirada i. t., texnikloyiha işlari ham olib boriladi. Muammolarning korporatsiya doirasida hal etilişi korporatsiyaga sadoqat, korporativ vatanparvarlik hissiyotini tarbiyalaydi. Korporatsiya xodimlar uçun yuksak turmuş darajasini kafolatlaydi, xodimlar esa bunga javoban i. ç. samaradorligining yuqori bölişini ta'minlaydilar. Korporatsiya xodimlarning oila a'zolarini ham iş b-n ta'minlaşni, qarilikda yaxşi pensiya va bir yöla katta summada mukofotlar berişni zimmasiga oladi. Xodimlar b-n menejerlar örtasida inoqlik böladi. Bunday çoratadbirlar ijtimoiy hamjihatlikni ta'minlab, iş taşlaş va b. noroziliklarga örin qoldirmaydi. Bozor iqtisodiyotining korporativ modelida iqtisodiyotning korporativ sektori xalq xöjaligining tayançi hisoblanadi, ammo iqtisodiyotning ikkilamçi va yetakçi bölmagan sohalarida nokorporativ sektor ham saqpanib qoladi. Korporativ modelda ham kiçik biznes mavjud, ammo uning mustaqilligi juda çegaralanadi, u deyarli korporatsiya izmida böladi, uning buyurtmalarini bajaradi. Q. x. korporatsiya doirasiga tortilmaydi. Korporativ iqtisodiyot ustuvor bölgan mamlakatlarga Yaponiya misol böla oladi.

Ad:. Karimov I., Özbekiston — bozor munosabatlariga ötişning öziga xos yöli, T., 1993; Karimov I., Özbekiston iqtisodiy islohotlarni çuqurlaştiriş yölida, T., 1995; Teoretiçeskaya ekonomika. Politekonomiya, M., 1997; Ekonomika, M., 1997; Kurs ekonomiki, M., 1997;Ölmasov A., Şarifxujayev M., Iqtisodiyot nazariyasi; T., 1995; Tuxliyev N., Taksanov A. Natsionalnaya ekonomiçeskaya model Uzbekistana T., 2000.

Ahmadjon Ölmasov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОЗОР ИҚТИСОДИЁТИ МОДЕЛЛАРИ — бозор иқтисодиётининг турлари. Б. и. м.нинг иқтисодий ривожланган мамлакатларга хос бўлган аралаш иқтисодиёт, ижтимоий бозор хўжалиги ва корпоратив иқтисодиёт кўринишлари мавжуд.

Аралаш иқтисодиёт модели — бозор иқтисодиётининг юксак меҳнат унуми, неъматлар тўкинчилигини таъминлайдиган, энг мукаммал технология ва юқори малакали иш кучига эга бўлган тури. Бу модедда мулкий хилмахиллик мавжуд бўлади; хусусий мулкнинг индивидуал ва ҳиссабай шакллари устуворлик қилади, давлат ва нодавлат мулки, иқтисодиётнинг давлат ва нодавлат секторлари тараққий этади. Йирик, ўрта ва кичик бизнес мувозанатли ҳолатда ривожланади. Бозор муносабатлари б-н биргаликда нобозор муносабатлари ҳам мавжуд бўлади. Бу эса саҳоват ва хайрэҳсон ишларининг кенг ривожланишига замин яратади, рақобат б-н биргаликда ҳамкорлик алоқалари юзага келади. Иқтисодиётни бошқаришда бозор механизми б-н бир қаторда давлат механизми ҳам қўлланади. Мазкур моделга оммавий фаровонлик хос бўлсада, ижтимоий тафовутлар чекланмайди, давлат даромадларни қайта тақсимлашда фаол иштирок этмайди, бу вазифаларни бозор механизми бажаради. Аралаш иқтисодиёт модели АҚШ, Англия, Францияда мавжуд.

Ижтимоий бозор хўжалиги модели — юксак технологияга ва инсон омилининг кучига таяниб юқори меҳнат унумдорлигини, умуман, бозорнинг тўкин бўлишини таъминлайди. Иқтисодиёти бу моделга таянган мамлакатда бозор хўжалиги табиийтарихий ривож топади, и. ч. бозор талабларига жавобан иш олиб боради, давлатнинг иқтисодиётга аралашуви минимал даражада сақданиб қолади, иқтисодиёт бозор кучлари таъсирида тартибланади ва тўла эркинлашган бўлади. Мазкур модель «иқтисодий тартиб» модели ҳисобланади. Бозордаги фаолият тартибқоидаларини қонунлар белгилайди, иқтисодиёт бозор механизмига буйсунади, давлат иқтисодиётнинг олий хеками сифатида фаолият кўрсатади, лекин ўзи бу жараёнда қатнашмайди. Бу моделда иқтисодиётнинг давлат секторидан кўра хусусий секторига кўпроқ эътибор берилади. Иқтисодиётнинг ижтимоий йўналишини бозорнинг ўзи белгилайди. Ҳар бир иқгисодиёт субъекти бозор қоидасига кўра ишлаб топган даромадини олади, давлат даромадларнинг тақсимланишига камданкам аралашади, лекин даромадларни шакллантиришда бозор тамойилларига риоя этилишини, бозор механизмининг белгиланган тартибда фаолият кўрсатишини таъминлайди. Ижтимоий бозор хужалиги модели Германия, Швеция ва б. мамлакатларда мавжуд.

Корпоратив иқтисодиёт модели — корпоратив манфаатлар ва корпоратив ҳамжиҳатликка асосланган бозор иқтисодиёти бўлиб, илғор технология, етук иш кучидан фойдаланиб меҳнат унумдорлиги ва аҳоли жон бошига маҳсулот и. ч.ни кўпайтиради. Асосий эътибор корпоративгуруҳий манфаатларга қаратилади, иқтисодиёт корпорациялар орқали бошқарилади. Корпорациялар акциядор жамиятлар тарзидаги турли саноат, савдо, транспорт, қурилиш соҳасидаги бирлашмаларга айланади, уларнинг баъзилари ҳатто трансмиллий корпорациялар даражасигача ўсиб, халқаро аҳамият касб этади. Корпорациялар и. ч.нинг асосий соҳаларини қамраб олади, уларнинг хорижий шохобчалари ҳам кўпайиб боради. Хусусий мулкнинг корпоратив шакли устуворлик қилади. Корпоратив иқтисодиёт моделида корпорация манфаатлари биринчи ўринга қўйилади, индивидуал манфаатларга фақат корпорация доирасида эришилади ва шу доирада и. т., техниклойиҳа ишлари ҳам олиб борилади. Муаммоларнинг корпорация доирасида ҳал этилиши корпорацияга садоқат, корпоратив ватанпарварлик ҳиссиётини тарбиялайди. Корпорация ходимлар учун юксак турмуш даражасини кафолатлайди, ходимлар эса бунга жавобан и. ч. самарадорлигининг юқори бўлишини таъминлайдилар. Корпорация ходимларнинг оила аъзоларини ҳам иш б-н таъминлашни, қариликда яхши пенсия ва бир йўла катта суммада мукофотлар беришни зиммасига олади. Ходимлар б-н менежерлар ўртасида иноқлик бўлади. Бундай чоратадбирлар ижтимоий ҳамжиҳатликни таъминлаб, иш ташлаш ва б. норозиликларга ўрин қолдирмайди. Бозор иқтисодиётининг корпоратив моделида иқтисодиётнинг корпоратив сектори халқ хўжалигининг таянчи ҳисобланади, аммо иқтисодиётнинг иккиламчи ва етакчи бўлмаган соҳаларида нокорпоратив сектор ҳам сақпаниб қолади. Корпоратив моделда ҳам кичик бизнес мавжуд, аммо унинг мустақиллиги жуда чегараланади, у деярли корпорация измида бўлади, унинг буюртмаларини бажаради. Қ. х. корпорация доирасига тортилмайди. Корпоратив иқтисодиёт устувор бўлган мамлакатларга Япония мисол бўла олади.

Ад:. Каримов И., Ўзбекистон — бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли, Т., 1993; Каримов И., Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида, Т., 1995; Теоретическая экономика. Политэкономия, М., 1997; Экономика, М., 1997; Курс экономики, М., 1997;Ўлмасов А., Шарифхужаев М., Иқтисодиёт назарияси; Т., 1995; Тухлиев Н., Таксанов А. Национальная экономическая модель Узбекистана Т., 2000.

Аҳмаджон Ўлмасов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.