Bozor islohotlari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 457–459-b. — ziyouz.com
Bozor islohotlari — davlatning bozor iqtisodiyotiga ötişni ta'minlaşga qaratilgan ijtimoii, iqtisodiy çoratadbirlari tizimi, iqtisodiy islohotlarnint tarkibny qismi. B. i. totalitar rejali iqtisodiyot hukmron bölib kelgan sobiq sotsialistik mamlakatlarda bozor iqtisodiyotiga ötişni ta'minlaydi. B. i. jamiyatning iqtisodiy tuzumida tub özgarişlarga olib keladigan bir qança yönalişlarda olib boriladi.
Mulkiy islohotlar. Bunda mulkçilik munosabatlari özgartirilib, davlat mulki monopoliyasi tugatiladi, uning hisobidan boşqa mulklar, xususan jamoa mulki, hissadorlik mulki va xususiy mulk rivojlanadi;
Agrar islohotlar. Yerga egalikqiliş, xöjalik yuritiş usullarini özgartiriş, yerni turli mulk obyektiga aylantiriş, qişloqni fermerlaştiriş, tomorqa xöjaligini kengaytiriş, ijara munosabatini rivojlantiriş çoratadbirlari ötkaziladi. Agrar islohotlar pirovardida bozor iqtisodiyoti talablariga moye keladigan agrar tuzilmani yuzaga keltiradi.
Moliya-kredit islohotlari. Moliya-kredit tizimini bozor talablariga binoan qayta quriş, byudjet tuzilmasini özgartiriş, pul islohotini ötkaziş, tijorat banklari va mayda kredit taşkilotlari oçilişini, şuningdek yangiça valyuta munosabatlariga ötiş maqsadlarini közlaydi. Infratuzilma islohotlari. Bozor munosabatlariga xizmat qiluvçi intlar (muassasa, taşkilot, idoralar) ni taşkil etişni bildiradi, bular jumlasiga birjalar, brokerlik idoralari, trast kompaniyalari, banklar, suğurta kompaniyalari, auditorlik firmalari kabilar kiradi.Taşqi iqtisodiy aloqalar islohotlari. Ularga mamlakat milliy iqtisodiyotini jahon iktisodiyotiga qöşilişini ta'minlaydigan çoratadbirlar, jumladan eksport va import, bojxona siyosati, çetdan qarz oliş, xorijiy moliya taşkilotlari b-n aloqa örnatiş, çetga kapital, iş kuçi çiqariş va b.ga oid çoratadbirlar kiradi.
Sotsial (ijtimoiy) islohotlar. Daromadlarni davlat iştirokida taqsimlaş, aholini qimmatçilikdan himoya qiliş, aholining noçor qatlamlariga yordam beriş, işsizlik nafaqasini joriy etiş, pensiya, sotsial suğurta fondlari, turli xayriya jamğarmalarini uyuştirişga taalluqli çoratadbirlarni öz içiga oladi.
B. i. bir butun majmua bölib, ular ijtimoiy va iqtisodiy hayotning hamma jabhalarini qamrab oladi, yangi va yaxlit iqtisodiy mexanizmni yuzaga keltiradi. B. i.ning umumiy talablari bir xil, lekin ularni amalga oşiriş mamlakatning tanlagan modeliga, uning aniq şaroitiga qarab turliça keçadi.
Özbekistonda B. i. bozor iqtisodiyotiga ötişdagi Özbekiston modelining umumiy va xususiy jihatlarini hisobga olgan holda ötkazilmoqda. Özbekistonda B. i. 1991 y.dan — Mustaqillik e'lon qilingandan söng boşlangan. Prezident I.A. Karimov asoslab bergan beş tamoyil B. i. strategiyasi va taktikasining konseptual asosini taşkil etadi. 1991 y.dan 1994 y.ning örtalarigaça davom etgan B. i. birinçi bosqiçida islohotlarning huquqiy negizi yaratildi, kiçik xususiylaştiriş amalga oşirilib, mahalliy sanoat, savdo-sotiq, maişiy xizmat sohalari davlat tasarrufidan çiqarildi, iqgisodiyotning nodavlat sektoriga asos solindi. 1994 y.da nodavlat sektorida milliy daromadning 53% yaratildi. Bu bosqiçda agrar sektorni isloh qiliş şaxsiy xöjaliklarga yer beriş, xöjaliklarda fermerlaştiriş şaklida yuz berdi. Davlat narxlaridan sekin-asta erkin bozor narxlariga ötildi, bozor infratuzilmasi şakllantirildi, boşqarişning iqtisodiy usuliga ötila boşlandi. Ijtimoiy islohotlarning dastlabki bosqiçida barçani qimmatçilikdan himoya qiliş, söngra muhtoj oilalarni himoya qiliş çoralari qöllandi.
B. y.ning ikkinçi bosqiçi 1994 y. örtalaridan 1997 y. örtalarigaça davom etdi. Bu bosqiçda mulkni xususiy laştiriş davom ettirildi, örta va yirik korxonalar ham davlat tasarrufidan çiqarilib, ularning köpçiligi oçiq aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirildi. 1997 y. kelib iqtisodiyotning nodavlat sektorida milliy daromadning 67% yaratildi, milliy pul — söm muomalaga kiritildi (1994 y. 1 iyul) va yagona tölov vositasi deb e'tirof etildi, uning mamlakat içidagi konvertatsiyasi ta'minlandi.
B. y.ning uçinçi bosqiçi 1997 y. örtalaridan boşlanib, u yangi mulkdorlar sinfini şakllantiriş, qişloqda payçilik mulkiga ötiş, xorij investitsiyalarini faol jalb etiş, iqtisodiyot subyektlarini moliyaviy soğlomlaştiriş, fermer xöjaliklarini rivojlantiriş, dehqon xöjaliklarini yangiça taşkil etiş, kiçik va örta biznesni mustahkamlaş, qimmatli qoğozlar bozorini kengaytirib, unga xorij kapitalini jalb etiş xabi ustuvor çoratadbirlarni öz içiga oladi.
Ad.: Karimov I., Özbekiston — bozor munosabatlariga ötişning öziga xos yöli, T., 1993; Karimov I., Özbekiston bozor islohotlarini çuqurlaştiriş yölida, T., 1995; Karimov I., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Çjen V. A., Osnovi privatizatsii, T., 1996.
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЗОР ИСЛОҲОТЛАРИ — давлатнинг бозор иқтисодиётига ўтишни таъминлашга қаратилган ижтимоии, иқтисодий чоратадбирлари тизими, иқтисодий ислоҳотларнинт таркибнй қисми. Б. и. тоталитар режали иқтисодиёт ҳукмрон бўлиб келган собиқ социалистик мамлакатларда бозор иқтисодиётига ўтишни таъминлайди. Б. и. жамиятнинг иқтисодий тузумида туб ўзгаришларга олиб келадиган бир қанча йўналишларда олиб борилади.
Мулкий ислоҳотлар. Бунда мулкчилик муносабатлари ўзгартирилиб, давлат мулки монополияси тугатилади, унинг ҳисобидан бошқа мулклар, хусусан жамоа мулки, ҳиссадорлик мулки ва хусусий мулк ривожланади;
Аграр ислоҳотлар. Ерга эгаликқилиш, хўжалик юритиш усулларини ўзгартириш, ерни турли мулк объектига айлантириш, қишлоқни фермерлаштириш, томорқа хўжалигини кенгайтириш, ижара муносабатини ривожлантириш чоратадбирлари ўтказилади. Аграр ислоҳотлар пировардида бозор иқтисодиёти талабларига мое келадиган аграр тузилмани юзага келтиради.
Молия-кредит ислоҳотлари. Молия-кредит тизимини бозор талабларига биноан қайта қуриш, бюджет тузилмасини ўзгартириш, пул ислоҳотини ўтказиш, тижорат банклари ва майда кредит ташкилотлари очилишини, шунингдек янгича валюта муносабатларига ўтиш мақсадларини кўзлайди. Инфратузилма ислоҳотлари. Бозор муносабатларига хизмат қилувчи интлар (муассаса, ташкилот, идоралар) ни ташкил этишни билдиради, булар жумласига биржалар, брокерлик идоралари, траст компаниялари, банклар, суғурта компаниялари, аудиторлик фирмалари кабилар киради.Ташқи иқтисодий алоқалар ислоҳотлари. Уларга мамлакат миллий иқтисодиётини жаҳон иктисодиётига қўшилишини таъминлайдиган чоратадбирлар, жумладан экспорт ва импорт, божхона сиёсати, четдан қарз олиш, хорижий молия ташкилотлари б-н алоқа ўрнатиш, четга капитал, иш кучи чиқариш ва б.га оид чоратадбирлар киради.
Социал (ижтимоий) ислоҳотлар. Даромадларни давлат иштирокида тақсимлаш, аҳолини қимматчиликдан ҳимоя қилиш, аҳолининг ночор қатламларига ёрдам бериш, ишсизлик нафақасини жорий этиш, пенсия, социал суғурта фондлари, турли хайрия жамғармаларини уюштиришга тааллуқли чоратадбирларни ўз ичига олади.
Б. и. бир бутун мажмуа бўлиб, улар ижтимоий ва иқтисодий ҳаётнинг ҳамма жабҳаларини қамраб олади, янги ва яхлит иқтисодий механизмни юзага келтиради. Б. и.нинг умумий талаблари бир хил, лекин уларни амалга ошириш мамлакатнинг танлаган моделига, унинг аниқ шароитига қараб турлича кечади.
Ўзбекистонда Б. и. бозор иқтисодиётига ўтишдаги Ўзбекистон моделининг умумий ва хусусий жиҳатларини ҳисобга олган ҳолда ўтказилмоқда. Ўзбекистонда Б. и. 1991 й.дан — Мустақиллик эълон қилингандан сўнг бошланган. Президент И.А. Каримов асослаб берган беш тамойил Б. и. стратегияси ва тактикасининг концептуал асосини ташкил этади. 1991 й.дан 1994 й.нинг ўрталаригача давом этган Б. и. биринчи босқичида ислоҳотларнинг ҳуқуқий негизи яратилди, кичик хусусийлаштириш амалга оширилиб, маҳаллий саноат, савдо-сотиқ, маиший хизмат соҳалари давлат тасарруфидан чиқарилди, иқгисодиётнинг нодавлат секторига асос солинди. 1994 й.да нодавлат секторида миллий даромаднинг 53% яратилди. Бу босқичда аграр секторни ислоҳ қилиш шахсий хўжаликларга ер бериш, хўжаликларда фермерлаштириш шаклида юз берди. Давлат нархларидан секин-аста эркин бозор нархларига ўтилди, бозор инфратузилмаси шакллантирилди, бошқаришнинг иқтисодий усулига ўтила бошланди. Ижтимоий ислоҳотларнинг дастлабки босқичида барчани қимматчиликдан ҳимоя қилиш, сўнгра муҳтож оилаларни ҳимоя қилиш чоралари қўлланди.
Б. й.нинг иккинчи босқичи 1994 й. ўрталаридан 1997 й. ўрталаригача давом этди. Бу босқичда мулкни хусусий лаштириш давом эттирилди, ўрта ва йирик корхоналар ҳам давлат тасарруфидан чиқарилиб, уларнинг кўпчилиги очиқ акциядорлик жамиятларига айлантирилди. 1997 й. келиб иқтисодиётнинг нодавлат секторида миллий даромаднинг 67% яратилди, миллий пул — сўм муомалага киритилди (1994 й. 1 июль) ва ягона тўлов воситаси деб эътироф этилди, унинг мамлакат ичидаги конвертацияси таъминланди.
Б. й.нинг учинчи босқичи 1997 й. ўрталаридан бошланиб, у янги мулкдорлар синфини шакллантириш, қишлоқда пайчилик мулкига ўтиш, хориж инвестицияларини фаол жалб этиш, иқтисодиёт субъектларини молиявий соғломлаштириш, фермер хўжаликларини ривожлантириш, деҳқон хўжаликларини янгича ташкил этиш, кичик ва ўрта бизнесни мустаҳкамлаш, қимматли қоғозлар бозорини кенгайтириб, унга хориж капиталини жалб этиш хаби устувор чоратадбирларни ўз ичига олади.
Ад.: Каримов И., Ўзбекистон — бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли, Т., 1993; Каримов И., Ўзбекистон бозор ислоҳотларини чуқурлаштириш йўлида, Т., 1995; Каримов И., Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997; Чжен В. А., Основы приватизации, Т., 1996.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.