Bözsuv
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 847–848-b. — ziyouz.com
Bözsuv — Çirçiqdaryosidan çiqarilgan qad. kanal. B. Çirçiqning öng sohilidagi qad. terassalar böylab şim.şarqdan jan.ğarbga tomon yönalib, Toşkent viloyati Qibray, Zangiota va Yangiyöl tumanlari, Toşkent ş. hududi, şuningdek Qozoğiston Respublikasi yerlaridan ötib, Çinoz yaqinida Sirdaryoga quyiladi. Uz. 159 km. Boşlanişi qismida suv sarfi 310 m3/ sek, 10GESdan quyida 110 m3 (ortiqça suv Çirçiq daryosiga taşlanadi). B.ning özani egribugri, kengligi 10—20 m. Quyi oqimida 30 m gaça çuqur dara hosil qilgan. B. dan har ikki tomonga suv sarfi 0,5 m3/s dan 35 m3/s gaça bölgan, irrigatsiya va sanoat uçun möljallangan kattakiçik 23 kanal çiqarilgan. Eng yiriklari: öng sohil Qorasuv, Salor, Kaykovus, Anhor, Iskandar, Yuqori Toşkent, Jön, Kurkuldak, Niyozboşi, Şim. Toşkent kanallari, Börjar taşlamasi. Salor, Kaykovus, Qorasuv va Anhor Toşkent ş.dan ötib, şaharni suv b-n ta'minlaydi. B. va undan çiqarilgan kanallarning umumiy uz. 400 km dan oşadi. B. suvi b-n Toşkent viloyati Zangiota, Qibray, Yangiyöl tumanlari va Qozoğistonning Çimkent viloyatidagi 140 ming ga yer suv b-n ta'minlanadi.
1936 y.gaça Çirçikdan suvni Baytqörğon qişloğidan yuqoridagi Yumaloqtepa suv bölgiçidan olgan, suv sarfi 90 m3 bölib, taxm. 65 ming ga yerni suğorgan. 1940 y.da yangi GESlar qurilişi munosabati b-n Ğazalkent yaqinida Çirçiq daryosiga boş töğon qurildi va kanalga suv daryodan çiqarilgan derivatsion kanal orqali olinadigan böldi. 1926—54 y.larda B. kanalida 16 GES (Oqqovoq2, Oqqovoq3, Qodriya, Salor, Bözsuv, Şayxontohur, Börjar, Oqtepa, Quyi Bözsuv1,2,3,4,6 va b.)dan iborat ÇirçiqBözsuv gidroenergetika kaskadi barpo qilingan. Özbekistondagi birinçi GES— Bözsuv GES şu kanalda qurilib, işga tuşirilgan (1926). Kanalda GESlardan taşqari suv tösuvçi qurilmalar, nasos st-yalari, suv oluvçi inşootlar, ostonali şarşaralar va b. muhandislik inşootlari qurilgan (kanal sxemasiga q.).
Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişgandan keyin B.da, jumladan 1995—2000 y.larda uning Anhor tarmoğida oqimni tartibga soliş, qirğoqlarni mustahkamlaş va sohil böylarini obodonlaştiriş böyiça katta işlar amalga oşirildi.
Şarif Hamdamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЎЗСУВ — Чирчиқдарёсидан чиқарилган қад. канал. Б. Чирчиқнинг ўнг соҳилидаги қад. терассалар бўйлаб шим.шарқдан жан.ғарбга томон йўналиб, Тошкент вилояти Қибрай, Зангиота ва Янгийўл туманлари, Тошкент ш. ҳудуди, шунингдек Қозоғистон Республикаси ерларидан ўтиб, Чиноз яқинида Сирдарёга қуйилади. Уз. 159 км. Бошланиши қисмида сув сарфи 310 м3/ сек, 10ГЭСдан қуйида 110 м3 (ортиқча сув Чирчиқ дарёсига ташланади). Б.нинг ўзани эгрибугри, кенглиги 10—20 м. Қуйи оқимида 30 м гача чуқур дара ҳосил қилган. Б. дан ҳар икки томонга сув сарфи 0,5 м3/с дан 35 м3/с гача бўлган, ирригация ва саноат учун мўлжалланган каттакичик 23 канал чиқарилган. Энг йириклари: ўнг соҳил Қорасув, Салор, Кайковус, Анҳор, Искандар, Юқори Тошкент, Жўн, Куркулдак, Ниёзбоши, Шим. Тошкент каналлари, Бўржар ташламаси. Салор, Кайковус, Қорасув ва Анҳор Тошкент ш.дан ўтиб, шаҳарни сув б-н таъминлайди. Б. ва ундан чиқарилган каналларнинг умумий уз. 400 км дан ошади. Б. суви б-н Тошкент вилояти Зангиота, Қибрай, Янгийўл туманлари ва Қозоғистоннинг Чимкент вилоятидаги 140 минг га ер сув б-н таъминланади.
1936 й.гача Чирчикдан сувни Байтқўрғон қишлоғидан юқоридаги Юмалоқтепа сув бўлгичидан олган, сув сарфи 90 м3 бўлиб, тахм. 65 минг га ерни суғорган. 1940 й.да янги ГЭСлар қурилиши муносабати б-н Ғазалкент яқинида Чирчиқ дарёсига бош тўғон қурилди ва каналга сув дарёдан чиқарилган деривацион канал орқали олинадиган бўлди. 1926—54 й.ларда Б. каналида 16 ГЭС (Оққовоқ2, Оққовоқ3, Қодрия, Салор, Бўзсув, Шайхонтоҳур, Бўржар, Оқтепа, Қуйи Бўзсув1,2,3,4,6 ва б.)дан иборат ЧирчиқБўзсув гидроэнергетика каскади барпо қилинган. Ўзбекистондаги биринчи ГЭС— Бўзсув ГЭС шу каналда қурилиб, ишга туширилган (1926). Каналда ГЭСлардан ташқари сув тўсувчи қурилмалар, насос ст-ялари, сув олувчи иншоотлар, остонали шаршаралар ва б. муҳандислик иншоотлари қурилган (канал схемасига қ.).
Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгандан кейин Б.да, жумладан 1995—2000 й.ларда унинг Анҳор тармоғида оқимни тартибга солиш, қирғоқларни мустаҳкамлаш ва соҳил бўйларини ободонлаштириш бўйича катта ишлар амалга оширилди.
Шариф Ҳамдамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.