Brahmanizm

Brahmanizm BRAHMANIZM, barahmanlik — qad. hind dini. Veda dinmasosida mil. av. 1-ming yillikning boşida paydo bölgan. B.ning muqaddas adabiyotiga vedalar va ularga yozilgan juda köp şarhlar (brahmanlar, arnyaklar, upanişadlar) kiradi. B.da veda dinidagi köpgina xudolarning ta'siri deyarli yöqqa çiqib, asosan 3 xudo: Braxma, Şiva va Vişnu e'tiborli hisoblangan. Brahma olamni yaratuvçi va boşqaruvçi, Vişnu — olamlarni saqlab qoluvçi va muhofaza qiluvçi, Şiva — hamma mavjudotni yakson etuvçi xudo deb tuşunilgan. B.da ilgarigi totemistik tasavvurlarning qoldiği sifatida hayvon (sigir, maymun)larni, ayrim ösimliklarni va b.ni ilohiylaştiriş mavjud. B.da butun borliq xayoliy bölib, jonli narsalar, jumladan inson ham qayta tiriliş xususiyatiga ega deb qaralgan. Brahma belgilagan hayot meyorlari, qonunning bajarilişi yoki bajarilmasligiga qarab inson axloqiga baho berilgan. B. ta'limotiga köra, jonni xalos qiliş, uni bundan keyingi qayta paydo bölişdan saqlab qolişning birdanbir yöli jonning Brahma b-n qöşilib ketişidir. Bunga erişmoq uçun Brahmaning ilohiy mohiyatini töla bilib oliş, fikrni xudoga qaratiş va taşqi olamdan butunlay voz keçiş talab etilgan. B. ijtimoiy hayotni, jumladan davlatni ham Brahmaning ijodi, davlat arboblarini esa inson qiyofasidagi xudolar deb hisoblar edi.

Mil. av. 6—5-a.larda buddizm vujudga keldi va B.ga qarşi kuraş olib bordi. Buddizmga qarşi kuraş jarayonida va uning bevosita ta'sirida B. astasekin hinduizmta aylanib ketdi.