Brahmaputra
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 633-b. — ziyouz.com
Brahmaputra BRAHMAPUTRA, Bramaputra Jan. Osiyoda, Xitoy (Tibetdagi nomi Sangpo), Hindiston va Bangladeşdagi daryo. Uz. 2900 km, havzasining mayd. 935 ming km2. Tibet toğligining jan.şarqida, 4800 m ga yaqin balandlikda Ladakh tizmasidagi muzliklardan boşlanadi. Jan. Tibetdagi kenglik böylab çözilgan çuqur tektonik çökmadan oqib ötadi. Söngra jan.ga keskin burilib, Himolay va Hindixitoy toğlari orasidagi ulkan eroziya darasidan ötgaç, HindGang tekisligiga çiqadi. Bengaliya qöltiğiga quyiliş oldida Gang daryosi b-n qöşilib, katta (mayd. 80 ming km2) delta hosil kidali. Asosan qor va yomğirdan suv oladi. Yezda musson yomğirlari va Himolay toğlaridagi erigan qor suvlari hisobiga tölib oqib, quyi oqimida suv sathi 10—12 m kötariladi. Qişda suvi ança kamayadi. Örtaça yillik suv sarfi 12 ming m3/sek. Yozda 15 ming m3/sek., qişda 4 ming m3/sek. Gidroenergetika resursi nihoyatda katta (60 mln. kVt). B.ning quyiliş yeridan Dibrugarh ş.gaça (1290 km) kema qatnaydi. Suğorişda keng foydalaniladi. B. sohilida Şigadze (Xitoy), Gauxati (Xindiston) va b. şaharlar joylaşgan. BRAHMI — qad. böğinli hind yozuvlaridai biri. Mil. av. 3-a.da yuzaga kelgan. Hindiston va Hindixitoy [Myanma (Birma), Şri Lanka va b.] dagi hoz. köpgina yozuvlarga asos bölgan. Bu yozuvdagi yodgorliklar buddiylikka oid oliy farmonlar bölib, şoh Aşok (mil. av. 272—232) davriga mansub. Bularning köpçiligi qoyalarga va ibodatxonalarning ustunlariga öyib bitilgan. B.ning kelib çiqişi aniqlanmagan; yozuvning yuzaga kelişiga finikiya yozuvi (nemis olimlari A. Veber, T. Byuler va b. fikriça), şuningdek oromiy hamda jan. arab yozuvlari ta'sir etgan, degan taxminlar mavjud. Bundan taşkari, B. b-n hozirça öqişga muvaffaq bölinmagan köhna hind yozuvini (MoxenjoDaro, mil. av. 3—2-ming y.) boğlaşga harakat qilinadi (hind olimlari — Ye. Şamaşatri, S. K. Çatterji va b.). B. alifbosi 31 böğin belgi (undoş va «a» unli)dan iborat. Bulardan taşqari, 4 ta unlilarni bildiruvçi belgi va yana alohida belgi (anus vara) qabul qilingan, keyingisi artikulyatsiya örniga köra turkiy tildagi «ng» kabidir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БРАҲМАПУТРА, Брамапутра Жан. Осиёда, Хитой (Тибетдаги номи Цангпо), Ҳиндистон ва Бангладешдаги дарё. Уз. 2900 км, ҳавзасининг майд. 935 минг км2. Тибет тоғлигининг жан.шарқида, 4800 м га яқин баландликда Ладакҳ тизмасидаги музликлардан бошланади. Жан. Тибетдаги кенглик бўйлаб чўзилган чуқур тектоник чўкмадан оқиб ўтади. Сўнгра жан.га кескин бурилиб, Ҳимолай ва Ҳиндихитой тоғлари орасидаги улкан эрозия дарасидан ўтгач, ҲиндГанг текислигига чиқади. Бенгалия қўлтиғига қуйилиш олдида Ганг дарёси б-н қўшилиб, катта (майд. 80 минг км2) дельта ҳосил кидали. Асосан қор ва ёмғирдан сув олади. Езда муссон ёмғирлари ва Ҳимолай тоғларидаги эриган қор сувлари ҳисобига тўлиб оқиб, қуйи оқимида сув сатҳи 10—12 м кўтарилади. Қишда суви анча камаяди. Ўртача йиллик сув сарфи 12 минг м3/сек. Ёзда 15 минг м3/сек., қишда 4 минг м3/сек. Гидроэнергетика ресурси ниҳоятда катта (60 млн. кВт). Б.нинг қуйилиш еридан Дибругарҳ ш.гача (1290 км) кема қатнайди. Суғоришда кенг фойдаланилади. Б. соҳилида Шигадзе (Хитой), Гаухати (Хиндистон) ва б. шаҳарлар жойлашган. БРАҲМИ — қад. бўғинли ҳинд ёзувларидаи бири. Мил. ав. 3-а.да юзага келган. Ҳиндистон ва Ҳиндихитой [Мьянма (Бирма), Шри Ланка ва б.] даги ҳоз. кўпгина ёзувларга асос бўлган. Бу ёзувдаги ёдгорликлар буддийликка оид олий фармонлар бўлиб, шоҳ Ашок (мил. ав. 272—232) даврига мансуб. Буларнинг кўпчилиги қояларга ва ибодатхоналарнинг устунларига ўйиб битилган. Б.нинг келиб чиқиши аниқланмаган; ёзувнинг юзага келишига финикия ёзуви (немис олимлари А. Вебер, Т. Бюлер ва б. фикрича), шунингдек оромий ҳамда жан. араб ёзувлари таъсир этган, деган тахминлар мавжуд. Бундан ташкари, Б. б-н ҳозирча ўқишга муваффақ бўлинмаган кўҳна ҳинд ёзувини (МохенжоДаро, мил. ав. 3—2-минг й.) боғлашга ҳаракат қилинади (ҳинд олимлари — Е. Шамашатри, С. К. Чаттержи ва б.). Б. алифбоси 31 бўғин белги (ундош ва «а» унли)дан иборат. Булардан ташқари, 4 та унлиларни билдирувчи белги ва яна алоҳида белги (анус вара) қабул қилинган, кейингиси артикуляция ўрнига кўра туркий тилдаги «нг» кабидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.