Braziliya Braziliya Federativ Respublikasi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 618–625-b. — ziyouz.com
Braziliya Braziliya Federativ Respublikasi BRAZILIYA (Brasil) Braziliya Federativ Respublikasi (Republica Federativa do Brasil) — Jan. Amerikadagi eng katta davlat, qit'aning şarqiy va markaziy qismlarida, Atlantika okeani sohilida joylaşgan. Ma'muriy jihatdan 26 ştat va federal (poytaxt) okrugga bölinadi. Mayd. 8512 ming km2. Aholisi 162,6 mln. kişi (1996). Poytaxti — Braziliya ş.
Davlat tuzumi. B.— federativ respublika. Amaldagi konstitutsiya 1988 y. 5 okt.da qabul qilingan; 1994 y. mart va 1997 y. iyunda tuzatiş kiritilgan. Davlat boşliği — prezident. Prezident b-n vitseprezident aholi tomonidan töğri va yaşirin ovoz beriş orqali 4 y. muddatga saylanadi. Prezident ketmaket ikkinçi muddatga saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — Milliy kongress (parlament). Parlament ikki palata: deputatlar palatasi va federal senatdan iborat. Ijroiya hokimiyatni prezident va u tuzgan hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. B.da Atlantika okeani sohili böylab köpdanköp qöltiqlar va körfazlar uçraydi. Mamlakat hududining yarmidan köproğini B. yassitoğligi işğol etgan (eng baland nuqtasi Bandeyra toği, 2890 m); örtaça bal. 600— 800 m bölgan bu toglik B.ning janşarq va jan. tomonlarini egallab yotadi. B. şim.da Gviana yassitoğligi joylaşgan. Şu yassitoğliklar orasida keng Amazonka payettekisligi bor. Mamlakatning jan. va jan.ğarbiga LaPlata payettekisligining bir qismi kirib kelib, okean sohilida kambar payettekislikni hosil qiladi. B.da polimetall, oltin, temir rudasi, nodir metallar, marganets rudasi, boksit, neft, toşkömir, tuz konlari va b. konlar bor. B. iklimi ekvatorial, issiq va nam. Örtaça oylik tra 16— 29'. Amazonka payettekisligida yiliga 2000—3000 mm, toğ yon bağirlarida 1500—2000 mm, sohilda 3000 mm, tog tepalarida esa 500 mm yoğin yoğadi. B.da dare juda köp. Eng yirik daryolari: Amazonka, Parana, SanFransisku, Urugvay. Amazonka va uning ğarbiy irmoqlarida kema qatnaydi. B.da nam tropik örmonlar (gileya yoki selvaslar), tropik daştlarda savanna örmonlari (kampos), qizil laterit tuproqlarda ösadigan örmonlar köp tarqalgan. B. qattiq yoğoçli daraxtlar zaxirasi böyiça dunyoda birinçi örinda turadi. Umuman mamlakat hududining 38% örmonlar b-n qoplangan. Botqoqlik köp. Hayvonlardan çumolixör, zirhlilar, yoldor böri, nandu tuyaquşi, har xil kemiruvçilar, parrandalar, sudralib yuruvçilar va haşarotlar köp uçraydi. B. hududida Iguasu, Itatiaya, PauluAfonsu, SerradusOrgans kabi yirik millim boğlar va bir neça quriqxona bor.
Aholisn. B. aholisining asosiy qismi (95% dan köproği) brazillar. B.da Yevropa va Osiyo mamlakatlaridan kelgan bir neça million kişi, jumladan nemislar, italyanlar, portugallar, yaponlar, ispanlar, polyaklar, livanliklar, suriyaliklar ham yaşaydi. Tub joy xalqi — indeyslar köplab qirib yuborilgan, bir qismi boşqa xalqlar b-n qorişib ketgan. Omon qolgan indeys qabilalari mamlakat içkarisidati xilvat joylarda yaşaydi. Şahar aholisi 75,5%ni taşkil qiladi. Davlat tili — portugal tili. Dindorlar asosan katoliklardir. Eng yirik şaharlari: SanPaulu, RiodeJaneyro, BeluOrizonti, Resifi, PortuAlegri, Salvador, Fortaleza, Kuritiba, Belen, Braziliya, Kampus, Niteroy, Manaus.
Tarixi. B. hududida insonning paydo bölişi neolit davriga töğri keladi. 16-a.gaça B.da bir neça yirik indeys qabilalari yaşagan. Ular köçmançi hayot keçirgan, tupiguarani qabilasigina ötroq yaşagan. Indeys qabilalari ovçilik, baliqçilik b-n bir qatorda dehqonçilik ham qilişgan. 16-a. boşlarida tupiguarani jamoalarida mulkiy böliniş davri boşlangan. 1500 y. apr.da Portugaliya lik dengizçi P. Kabral B. qirğoqlariga bordi va yangi yer oçganligini va u Portugaliyaga qaraşliligini e'lon qildi. Kabral sayohatidan 10 y. keyin portugallar B.dan qimmatbaho qizil daraxt — «brazil»ni (B. nomi ham şunday kelib çiqqan) jahon bozorlariga olib borib sota boşladilar. B. kaşf etilgaç, u uzoq vaqt Portugaliya b-n Fransiya örtasida talaş bölib keldi, 1516 y.dagina bu mojaro Portugaliya foydasiga hal böldi. 1532—36 y.larda B. qirğoq joylari kapitanlik deb ataladigan 13 ma'muriy hududga bölindi. 1549 y. B.ning asosiy şahri bölgan Baiya (hoz. Salvador)da gubernatorlik taşkil etildi. 16-a. ning 70-y.laridan boşlab portugallar Afrika qit'asidan keltirilgan köplab negrlarni qul qilib sota boşladi; qullar plantatsiyalarda işlatilardi. B.da portugallar zulmiga qarşi milliy ozodlik kuraşlari uzoqdavom etdi. 1720 y.da MinasJerays viloyatida Felipi dus Santus boşçiligida qözğolon kötarildi. 1797 y. Baiya viloyatida milliy ozodlik harakati kuçaydi. 1807 y. Portugaliyaga Napoleon qöşinlari bostirib kirgaç, Portugaliya qiroli RiodeJaneyroga qoçib ketdi. B. monarxiya markaziga aylandi (1808—21). 1820 y.gi Portugaliya burjua inqilobi B.da mustaqillik uçun kuraşning yanada avj olişiga sabab böldi. 1822 y. 7 sent. da B. mustaqil imperiya deb e'lon qilindi. 1888 y. B.da quldorlik bekor etildi. 1889 y. monarxiya tugatilib, B. federativ respublika deb e'lon qilindi. 19-a.ning oxiri va 20-a. boşlarida B.ga çet el sarmoyasi, xususan AQŞ monopoliyalari kirib kela boşlagaç, sanoatning ayrim tarmoqlari rivojlana boşladi. 1-jahon uruşi davrida B. Antanta tomonida turib uruşga kirdi. 20-y.lar B. xalqommasining demokratik erkinliklar uçun kuraş yillari böldi. 1924 y.da B.ning barça ştatlarida qözğolonlar kötarildi. 1930 y.gi davlat töntarişi natijasida J. Vargas hokimiyat tepasiga keldi. Uning hukmronligi yillarida demokratik va taraqqiyparvar kuçlarga qarşi kuraş boşlanib, mamlakatning AQŞga iqtisodiy va siyosiy qaramligi kuçaydi. 1942 y. avg.da Germaniyaga qarşi mamlakatlar tomonida turib 2-jahon uruşiga kirdi. Faşistlar Germaniyasining tormor etilişi B.da demokratik harakatni kuçaytirdi. 1945 y. okt.da yangi davlat töntarişi bölib, harbiy diktatura örnatildi. 1946 y. general E. G. Dutra hukumat boşliği böldi. 1950 y.gi prezident saylovida yana J. Vargas prezidentlikka saylandi. 1953—54 y.larda hukumat xalq ommasi talabi b-n neft sanoatini davlat qöliga oldi va işçilarning iş haqini bir oz oşirdi. Hukumatning bu tadbiri B. reaksion doiralarining yangidan boş kötarişiga olib keldi. Bundan qörqqan Vargas 1954 y. 21 avg.da özini otib öldirdi.
1955 y. sent. oyidagi prezident saylovida hokimiyat tepasiga sotsialdemokratik partiyaning vakili J. Kubiçek keldi. Kubiçekning prezidentlik davri (1956—60) da, bir tomondan B. iqtisodiyotiga çet el sarmoyasining köplab kirib kelişiga yöl oçilgan bölsa, ikkinçi tomondan, B.ning iqtisodiy mustaqilligini ta'minlovçi qator tadbirlar ötkazildi, neftni davlat monopoliyasiga aylantiriş uçun kuraşildi, 'AQŞga atom xom aşyolari sotiş haqidagi şartnoma bekor qilindi. 1960 y.gi saylovda Xristiandemokratik partiya va Milliy demokratik ittifoq blokining nomzodi J. Kuadros prezidentlikka saylandi. 1961 y. avg.da Kuadros reaksion kuçlar tazyiqi b-n iste'fo berişga majbur böldi. 1961 y. 7 sent. da J. Gulart prezidentlik lavozimini egalladi.
1964 y. apr.da yangi davlat töntarişi ötkazilib, marşal Umberto Kastelo Branko hokimiyat tepasiga keldi. Branko hukumati Gulart hukumati ötkazgan barça ilğor tadbirlarni bekor qildi; 1967 y. mart oyida marşal Artur da KostaeSilva prezident qilib saylandi. Uning hukumati mamlakatdagi siyosiy tanglikdan qörqib milliy xavfsizlik haqida qonun qabul qildi va juda keng vakolatlarga ega bölgan Milliy xavfsizlik kengaşini taşkil etdi. Umuman 1985 y.gaça B.da hokimiyat harbiylar qölida böddi. 1994 y.da saylangan prezident Fernandu Enriki Kardozu 1995 y. 1 yanv.da öz lavozimini ijro etişga kirişdi. B.— 1945 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1993 y. 30 apr.da örnatgan. B.ning milliy bayrami — 7 sent.— Mustaqillik e'lon qilingan kun (1822).
Siyosiy partnyalari, kasaba uyuşmalarn. B. taraqqiyparvar partiyasi, 1995 y.da bir neça islohotçi partiyalarning birlaşuvi natijasida tuzildi; B. trabalist partiyasi, 1980 y.da asos solingan; Demokratik trabalist partiyasi, 1979 y. tuzilgan; B. demokratik harakat partiyasi, 1981 y.da tuzilgan; B. sotsialdemokratik partiyasi, 1988 y.da asos solingan; Liberal front partiyasi, 1984 y.da sobiq Sotsialdemokratik partiya a'zolaridan tuzilgan; Milliy qayta quriş partiyasi, 1988 y.da asos solingan; Mehnatkaşlar partiyasi, 1980 y.da tuzilgan; Sotsialistikxalq partiyasi, 1992 y.da B. kommunistik partiyasining «yangilovçilar» fraksiyasi negizida taşkil etilgan. Mehnatkaşlar umumiy konfederatsiyasi kasaba uyuşmasi, 1986 y.da tuzilgan, 1988 y.gaça Mehnatkaşlar umumii kasaba uyuşma markazi deb atalgan; Mehnatkaşlar yagona kasaba markazi, 1981 y.da tuzilgan. Şuningdek, sanoat işçilari milliy konfederatsiyasi, savdo xodimlarining milliy konfederatsiyam, kredit muassasalari xodimlarining milliy konfederatsiyasi ham mavjud.
Xöjalign. B. sanoatlaşgan agrar mamlakat. Iqtisodiy salohiyati va tabiiy zaxiralari jihatidan Lotin Amerikasida yetakçi örinda turadi. Yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 30,3%, qişloq, örmon xöjaligi va baliqçilik 10,8% ni taşkil etadi. 2-jahon uruşidan keyin B. iqtisodiyotida sanoatni rivojlantiriş va umuman xöjalikni industriya asosida taraqqiy ettiriş yölida tuzilmaviy siljişlar röy berdi. 60-y.lardan boşlab milliy mahsulotda sanoatning uluşi q.x. dan oşib keta boşladi.
Sanoati. Kon sanoatida temir va marganets rudalar qazib oliş muhim örin oladi. Boksit, qörğoşin, volfram, oltin, olmos, neft va toş kumir, bir oz mikdorda qalay, pyx, mis, nikel ham qazib çiqariladi. B. taşqi bozorga, asosan AQŞga strategik ahamiyatga molik ma'danlar — niobiy, berilliy, sirkoniy kabilarni, şuningdek uran rudasini sotadi. Hosil qilinadigan elektr energiyaning 90% GESlarga töğri keladi. Tiyete va RiuGrandi daryolarida yirik elektr st-yalar mavjud. Mahsulot i. ç. tarmoqdari orasida eng yiriklari: metallurgiya (VoltaRedonda va BeluOrizonti ş.laridagi z-dlar Lotin Amerikasidagi eng katta pölat i.ç. korxonalari hisoblanadi) va maşinasozlik (jumladan, avtomobilsozlik, kemasozlik, aviasozlik, q.x., radioelektronika maşinasozligi). Keyingi yillarda elektr texnika, harbiy sanoat, atom sanoati, neftni qayta işlaş sanoati, kimyo va neft kimyosi tarmoklari (kislotalar, ma'danli öğitlar, sintetik tolalar, böyoqlar, plastmassalar) rivojlandi. Töqimaçilik (asosan ip gazlama) va oziq-ovqat sanoati (qandşakar, göşt, yoğ, tamaki va b.) B. uçun an'anaviy sohalardir. Sement, sellyulozaqoğoz va oyna sanoati mavjud.
Qişloq xöjaligi. Mamlakat mayd. ning 3,5% ga yaqinida dehqonçilik qilinadi. Asosan Atlantika okeani sohili va jan.şarqiy ştatlarda ekinlar ekiladi. Eng muhim plantatsiya ekinlari — kofe, şakarqamiş kakao, banan, sizal, ananas. Jan. da tamakiçilik va sohibkorlik yaxşi yölga qöyilgan. Asosiy oziq-ovqat ekinlari: makkajöxori, şoli, buğdoy, soya, maniok, loviya. Asosan göştbop yaylov çorvaçiligi, göşt va jun olinadigan qöyçilik rivojlangan. Dengiz va daryolarda baliq ovlanadi. Örmonlarda kauçuk, yonğoq, mum, palma mevasi yiğiştirib olinadi, imoratbop, qimmatbaho yoğoçlar tayyorlanadi. B. yassitoğligida «paragvay çoyi» — yerbamate yetiştiriladi.
Transporti. B. hududining katta qismi yölsiz. T.y.ning uz. 32 ming km, şundan 3 ming km dan ortiqroği elektrlaştirilgan. Transportning asosiy turi avtomobil; avtomobil yöllari uz. 1,7 mln. km; 5 ming km dan ortiq uzunlikdagi Transamazonka magistrali Atlantika sohilini And toğ etaklari b-n tutaştiradi. Içki suv yöllarining uz. 31 ming km. Asosiy dengiz portlari: RiodeJaneyro, Santus, RiuGrandi, Paranagua, PortuAlegri, Tubaran, SanSebastyan. B. çetga asosan oğir va yengil sanoatning tayyor va çala tayyor mahsulotlari, kofe, temir rudasi, soya, tamaki, qandşakar çiqaradi. Çetdan neft va neft mahsulotlari, asbobuskuna, metall va undan yasalgan buyumlar, kimyo mahsulotlari, buğdoy va b. sotib oladi. Savdosotikdagi asosiy mijozlari: AQŞ, Yevropa ittifoqi mamlakatlari, Yaponiya, Kanada, Lotin Amerikasi mamlakatlari. Pul birligi — real.
Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Axrliga tibbiy yordamni xususiy şifokorlar körsatadi. Şifokorlarni mamlakat oliy öquv yurtlaridagi tibbiyot f-tlari tayyorlaydi.
B.da rasman 7 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy bepul boşlangiç ta'lim joriy qilingan. Bolalar şaharlardagi 4—5 y.lik va qişloqlardagi 3 y.lik boşlanğiç maktablarda ta'lim oladilar. Bulardan taşqari töliqsiz maktab — gimnaziyalar, töliq örta maktab — kollegiyalar, hunar va ped. maktablari ham bor. Oliy öquv yurtlarida pul tölab öqiş mumkin. B. da 70 ga yaqin unt, 740 dan ortiq boşqa oliy öquv yurtlari bor. RiodeJaneyrodagi B. va SanPaulu untlari ularning eng yiriklaridir. Ilmiy muassasalari: B. fanlar akademiyasi, Milliy tibbiyot akademiyasi va b. Kutubxonalari: Milliy kutubxona, Portugaliya qirollik qiroatxonasi (RiodeJaneyro), Munitsipal kutubxona. Muzeylari: Milliy muzey, Milliy tarixiy muzey, RiodeJaneyrodagi Milliy nafis san'at muzeyi.
Matbuoti, radioeşnttnrişi va telekörsatuvi. B.da 300 ga yaqin gaz. va jur. naşr etiladi. Asosiy gaz. va jur. lari: «Gazeta merkantil» («Savdo-sotiq gazetasi», SanPauluda çiqadigan kundalik iqtisodiy gaz., 1920 y.dan), «Dia» («Kun», RiodeJaneyroda çiqadigan kundalik gaz., 1951 y.dan), «Diariu di SanPaulu» («SanPaulu gazetasi», kundalik gaz., 1925 y. dan), «Jornal du Brazil» («Braziliya gazetasi», kundalik gaz., 1891 y.dan), «Jornal du komersiu» («Tijorat gazetasi», RiodeJaneyroda çikadigan kundalik gaz., 1827 y.dan), «Letin Amerika deyli post» («Lotin Amerikasining kundalik poçtasi», SanPauluda ingliz tilida çikadigan kundalik gaz., 1979 y.dan), «Folya di SanPaulu» («SanPaulu varaqasi», kundalik gaz., 1921 y.dan), «Globu» («Yer kurrasi», kundalik keçki gaz., 1925 y.dan), «Veja» («Köring», haftalik ommaviy siyosiy jur., 1968 y.dan), «Vizan» («Saviya», haftalik ommaviy siyosiy jur., 1952 y.dan) va b. Empreza Brazileyra di Komunikasan, SA (Radiubraz) axborot xizmati 1988 y.da hukumat axborot agentligi b-n davlat radioeşittiriş korporatsiyasining birlaşuvi natijasida taşkil etilgan. Mamlakat prezidentining fuqaro devoni tomonidan nazorat qilinadi.
Radioeşittiriş va telekörsatuvni asosan xususiy st-yalar amalga oşiradi, ularni milliy aloqa departamenta nazorat qiladi. B. radio va televizion st-yalar uyuşmasi 1962 y.da tuzilgan.
Adabiyoti portugal tilida rivojlangan. B.da qadimdan indeys va negrlarning boy oğzaki ijodi mavjud. 17— 18-a.larga kelib, yozma adabiyotda G. di Matusning satirik asarlari, T. Gonzaganing şe'rlari, J. Gamaning ma'rifatparvarlik ruhidagi «Urugvay» poemasi paydo böldi. Ularda oddiy xalqturmuşi aks ettirildi. B. adabiyotida 19-a.ning 20-y.larida vujudga kelgan romantizm okimi rivojlandi. Bu davrda G. di Magalyainsning «Tamoyo qabilasi ittifoqi», A. Gonsalvis Diasning «Amerika dostonlari» keng tarqaldi. J. M. di Alenkarning «Guaranlar», «Irasema», «Ubirijara» romanlarida indeyslarning urfodatlari, azobuqubatli hayoti, stixiyali bölsada kuraşi aks etdi. Buyuk xalq şoiri A. Kastru Alvisning «Afrika ovozi», «Bandi kema» va b. maşhur poemalari «Tölqinlar mavji» asarlar töplamiga kiritildi. 19-a.ning ikkinçi yarmidan boşlab dehqonlar hayotini aks ettiruvçi bir qator romanlar paydo böldi. Şu davrda A. Gonsalvis Diasning «Beatriçe Çençi», «Patkul» tarixiy romanlari ham katta şuhrat qozondi. 19-a.ning oxirlari va 20-a. boşlarida bir qator yozuvçilar B. adabiyotiga realizm an'analarini olib kirdilar. 1896 y.da asos solingan B. adabiyot akademiyasining birinçi prezidenta J. M. Maşadu d'Asis tanqidiy realizmning atoqli namoyandasi edi. Xuddi şu davrda B. adabiyotida dekadentçilik kayfiyatlari kuçaydi. Demokratik harakatlarning avj olişi b-n 20-a.ning 40—50-y. larida B. dehqonlarining hayotini aks ettiruvçi realistik asarlar köpaydi, taraqqiyparvar adabiyotning L. Barretu, G. Ramus, R. di Keyrus, M. di Andradi, Luara Brandau kabi namoyandalari ijodida insonning ijtimoiy mavqei masalalari aks etdi. Jorji Amadu öz romanlarida dehqonlar hayotini, mehnatkaş ommaning sinfiy ongi ösayotganini ifodaladi. Şoirlardan V. di Morays, K. di Andradi, yozuvçilardan D. Jurandir, S. Martine, M. Palmeriu, dramaturglardan N. Rodriges, G. Figeyredu, A. Suasuna ijodi B. adabiyotida salmoqli örin egallaydi.
Me'morligi. B.ning yerli aholisi — indeyslarning me'morligi qabr toşlari hamda Amazonka böylarida ğorlarga solingan har xil rasmlar, qamiş va yoğoç şoxlaridan yasalgan, konus şaklli uylardan iborat. 16-a. da portugaliyaliklar Olinda, Resifi va Salvador (oldingi poytaxti) kabi şaharlarni bunyod etdilar. 18-a. B.da mustamlaka davri me'morligining yuqori bosqiçi hisoblanadi. Oltin va olmos konlari topilişi b-n B.da yangi şaharlar barpo etiddi, RiodeJaneyro poytaxt bölib qoldi (1960 y.gaça). B. me'morligida ikki yönaliş: barokko (SanFransisku monastiri, Salvador) va rokoko (MinasJeraysdagi har xil binolar, me'mor va haykaltaroş Aleyjadinyu işi) örin oladi. Fransuz me'mori O. Granjan de Montini B.da ijod etib klassitsizm uslubini tarqatdi (Mira teatri, Belen ş., Itamarati saroyi, RiodeJaneyro ş.). 19— 20-a. larga kelib B. me'morligida «modern» uslubi keng tarqaldi. MinasJerays ştatida BeluOrizonti, Goyas ştatida Goyani va Braziliya (yangi poytaxti) kabi yirik şaharlar va zamonaviy binolar kurildi. L. Kosta, O. Nimeyer, A. E. Reydi va b. maşhur me'morlar yetişib çiqdi.
Tasviriy san'ati. Qad. davr san'at yodgorliklaridan har xil toş va sopol bezaklar yetib kelgan. Mustamlaka davr san'atidan (16—17-a.lar) Salvador va RiodeJaneyrodagi ibodatxonalar bezaklari bor. Bu davr san'ati din b-n boğliq. B. me'morligidagi barokko va rokoko uslubi tasviriy san'atga ham ta'sir etgan. Ibodatxonalar bezagida oltin va rangdor böyoqlardan foydalanilgan. Haykaltaroş va me'mor Aleyjadinyuning BonJezusdiMatozinyus çerkovidagi (Kongonyas ş.) toş va yoğoçdan işlagan haykallari dunyoga maşhur. 18-a.da B. şaharlarida tasviriy san'at maktablari vujudga keddi (RiodeJaneyroda J. di Oliveyra, Salvadorda J. J. da Roşa, Resifida J. di Deus Sepulveda, SanPauluda J. P. da Silva Marisku va b.). 1816 y.da qirol Juan VI fransuz rassomlari iştirokida fan, san'at va hunar maktabini taşkil etdi. 1820 y.da bu maktab badiiy akademiyaga aylandi. 19-a. B. tasviriy san'atida klassitsizm hukmronlik qildi. Maşhur rassom J. F. di Almeyda Junior ijodida xalq hayoti, tabiat manzaralari köp örin oladi. 20-a. B. tasviriy san'atida realizm b-n bir qatorda turli oqim (formalizm, abstraksionizm va b.) namoyandalari ijod etmoqda. Amaliy san'atda kulolçilik, matoga gul va rasm soliş rivojlangan.
Musiqasi indeys, negr, ispan, portugal qöşiq va raqslari asosida şakllangan. A. K. Gomis, L. Migis, A. Levi, A. Nepomusenu, E. Vila Lobos, K. Santoru, M. K. Guarnyeri, J. N. Garma, F. M. Silva (B. milliy madxiyasining muallifi) kabi kompozitorlarning ijodi maşhur. B. musiqa san'atini yuksaltirişda, musiqaçi va bastakorlar tayyorlaşda RiodeJaneyro konservatoriyasi, Milliy musiqa inti, Milliy opera teatri va simfonik orkestrlar, B. untining milliy musiqa maktabi, Musiqa akademiyasi iş olib boradi.
Teatri. Afrobraziliyaliklarning makumba deb atalgan diniy marosim öyinlarida dramatik teatrga xos harakatlar bölgan. Yevropalik ilk missionerlar indeyslarga xristianlikni singdiriş uçun portugal adabiy asarlari asosida sahnalarni, bir pardali diniymajoziy tomoşalarni körsatişgan. Indeyslar uçun muqaddas «Lorensu teatri» nomli dastlabki teatr binosi 16-a.da qurilgan. 1748 y.da «Opera uyi», 1776 y.da «Yangi opera» teatri barpo böldi. 1813 y.da «Avliyo Juan qirollik teatri» iş boşladi. 19-a.da RiodeJaneyroda «di San Pedru di Alikantara teatri», «du Plasidu teatri», «Yangi konstitutsion teatr», Resifida «Santi—Izabel teatri» kabilar vujudga keldi. 1843 y.da panda körsatilgan Observatoriya Laraiuan töğoni Prezident qarorgohi Universitet Dramatik san'at konservatoriyasi, 1910 y.da Martine Pen dramatik maktabi, 1917 y.da «B. teatr mualliflari jamiyati» (SBAT) tuzildi. Söngra doimiy dramatik truppalar tuzilib iş boşladi. Keyingi yillarda RiodeJaneyro va SanPaulu ş.larida B.komediya teatri, Xalq badiiy teatri, B. talabalari teatri, negrlarning eksperimental teatri taşkil etildi.
Kinosi. Birinçi xronikal film 1903 y.da, badiiy film 1910 y.da suratga olingan. Dastlabki ovozli filmlar 1935 y.da yaratilgan. B.da yaratilgan filmlar içida «Kaysara», «TikoTiko» (rej. A. Çeli), «Bosqinçi» (rej. L. Barretu), «Boyning xotini» (rej. T. Payne, O. Sampayu), «Dengiz qöşiği» (rej. A. Kavalkanti), «Rio 40°» (rej. N. Pereyra dus Santus)kabi filmlar diqqatga sazovor. B.da 6 kinostudiya, 3 mingdan ortiq kinoteatr bor.
ÖzR bilan B. örtasidagi savdoiqtisodiy munosabatlarni yölga qöyişga va buning uçun şartnomaviyhuquqiy negiz yaratişga kirişildi. ÖzRning B. bilan 1996 y.dagi tovar aylanmasi 7,16 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. 1997 y. yakuni böyiça Özbekiston — B. tovar aylanmasi 16,75 mln. AQŞ dollariga yetdi va avvalgidek tovar aylanmasi hajmining deyarli hammasi importdan iborat böldi. Uning 93,8% ini moyli uruğlar va mevalar, 6,2% ini tamaki taşkil qildi.
BRAZILIYA — Braziliya poytaxti (poytaxt rasman 1960 y. 21 apr. da RiodeJaneyrodan şu şaharga köçirilgan). Mamlakatning markazida, Braziliya yassitoğligida, qariyb 1200 m balandlikda, sun'iy suv omborining sohiliga qurilgan. Aholisi 1,8 mln. kişi (1996). Şahar atrofi b-n birga Federal (poytaxt) okrug qilib alohida ma'muriy birlik sifatida ajratilgan, aholisi 2,9 mln. kişi (1992). Qişda örtaça tra 19°, yezda 22°. Yiliga 1300 mm yoğin yoğadi. Transport yöllari tuguni. Xalqaro miqyosdagi aeroport bor. B. ayrim poytaxt şaharlar (Kanberra, Bonn, Vaşington, Islomobod) kabi faqat ma'muriy poytaxt bölib, sanoat korxonalari deyarli yöq. Faqat oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalarigina işlab turibdi. B.da prezident qarorgohi va kanselyariyasi, Milliy kongress va Oliy sud, ministrliklar kabi hukumat muassasalari joylaşgan. Şahar Braziliya Konstitutsiyasining poytaxtni mamlakatning geografik markaziga yaqin joyga köçiriş tötrisidagi maxsus bandini ijr'o qiliş maqsadida 1957 y.dan qurila boşladi. Şahar qiyofasi samolyot şaklida loyihalaştirib qurilgan. B. boş rejasi me'mor L. Kosta tomonidan işlangan. Uç hokimlik maydonida ma'muriy va jamoat binolari joylaşgan. B.da unt bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БРАЗИЛИЯ (Brasil) Бразилия Федератив Республикаси (Republica Federativa do Brasil) — Жан. Америкадаги энг катта давлат, қитъанинг шарқий ва марказий қисмларида, Атлантика океани соҳилида жойлашган. Маъмурий жиҳатдан 26 штат ва федерал (пойтахт) округга бўлинади. Майд. 8512 минг км2. Аҳолиси 162,6 млн. киши (1996). Пойтахти — Бразилия ш.
Давлат тузуми. Б.— федератив республика. Амалдаги конституция 1988 й. 5 окт.да қабул қилинган; 1994 й. март ва 1997 й. июнда тузатиш киритилган. Давлат бошлиғи — президент. Президент б-н вицепрезидент аҳоли томонидан тўғри ва яширин овоз бериш орқали 4 й. муддатга сайланади. Президент кетмакет иккинчи муддатга сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимият — Миллий конгресс (парламент). Парламент икки палата: депутатлар палатаси ва федерал сенатдан иборат. Ижроия ҳокимиятни президент ва у тузган ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Б.да Атлантика океани соҳили бўйлаб кўпданкўп қўлтиқлар ва кўрфазлар учрайди. Мамлакат ҳудудининг ярмидан кўпроғини Б. ясситоғлиги ишғол этган (энг баланд нуқтаси Бандейра тоғи, 2890 м); ўртача бал. 600— 800 м бўлган бу тоглик Б.нинг жаншарқ ва жан. томонларини эгаллаб ётади. Б. шим.да Гвиана ясситоғлиги жойлашган. Шу ясситоғликлар орасида кенг Амазонка паеттекислиги бор. Мамлакатнинг жан. ва жан.ғарбига ЛаПлата паеттекислигининг бир қисми кириб келиб, океан соҳилида камбар паеттекисликни ҳосил қилади. Б.да полиметалл, олтин, темир рудаси, нодир металлар, марганец рудаси, боксит, нефть, тошкўмир, туз конлари ва б. конлар бор. Б. иклими экваториал, иссиқ ва нам. Ўртача ойлик тра 16— 29’. Амазонка паеттекислигида йилига 2000—3000 мм, тоғ ён бағирларида 1500—2000 мм, соҳилда 3000 мм, тог тепаларида эса 500 мм ёғин ёғади. Б.да даре жуда кўп. Энг йирик дарёлари: Амазонка, Парана, СанФрансиску, Уругвай. Амазонка ва унинг ғарбий ирмоқларида кема қатнайди. Б.да нам тропик ўрмонлар (гилея ёки селваслар), тропик даштларда саванна ўрмонлари (кампос), қизил латерит тупроқларда ўсадиган ўрмонлар кўп тарқалган. Б. қаттиқ ёғочли дарахтлар захираси бўйича дунёда биринчи ўринда туради. Умуман мамлакат ҳудудининг 38% ўрмонлар б-н қопланган. Ботқоқлик кўп. Ҳайвонлардан чумолихўр, зирҳлилар, ёлдор бўри, нанду туяқуши, ҳар хил кемирувчилар, паррандалар, судралиб юрувчилар ва ҳашаротлар кўп учрайди. Б. ҳудудида Игуасу, Итатиая, ПаулуАфонсу, СеррадусОрганс каби йирик миллим боғлар ва бир неча қуриқхона бор.
Аҳолисн. Б. аҳолисининг асосий қисми (95% дан кўпроғи) бразиллар. Б.да Европа ва Осиё мамлакатларидан келган бир неча миллион киши, жумладан немислар, итальянлар, португаллар, японлар, испанлар, поляклар, ливанликлар, сурияликлар ҳам яшайди. Туб жой халқи — индейслар кўплаб қириб юборилган, бир қисми бошқа халқлар б-н қоришиб кетган. Омон қолган индейс қабилалари мамлакат ичкарисидати хилват жойларда яшайди. Шаҳар аҳолиси 75,5%ни ташкил қилади. Давлат тили — португал тили. Диндорлар асосан католиклардир. Энг йирик шаҳарлари: СанПаулу, РиодеЖанейро, БелуОризонти, Ресифи, ПортуАлегри, Салвадор, Форталеза, Куритиба, Белен, Бразилия, Кампус, Нитерой, Манаус.
Тарихи. Б. ҳудудида инсоннинг пайдо бўлиши неолит даврига тўғри келади. 16-а.гача Б.да бир неча йирик индейс қабилалари яшаган. Улар кўчманчи ҳаёт кечирган, тупигуарани қабиласигина ўтроқ яшаган. Индейс қабилалари овчилик, балиқчилик б-н бир қаторда деҳқончилик ҳам қилишган. 16-а. бошларида тупигуарани жамоаларида мулкий бўлиниш даври бошланган. 1500 й. апр.да Португалия лик денгизчи П. Кабрал Б. қирғоқларига борди ва янги ер очганлигини ва у Португалияга қарашлилигини эълон қилди. Кабрал саёҳатидан 10 й. кейин португаллар Б.дан қимматбаҳо қизил дарахт — «бразил»ни (Б. номи ҳам шундай келиб чиққан) жаҳон бозорларига олиб бориб сота бошладилар. Б. кашф этилгач, у узоқ вақт Португалия б-н Франция ўртасида талаш бўлиб келди, 1516 й.дагина бу можаро Португалия фойдасига ҳал бўлди. 1532—36 й.ларда Б. қирғоқ жойлари капитанлик деб аталадиган 13 маъмурий ҳудудга бўлинди. 1549 й. Б.нинг асосий шаҳри бўлган Баия (ҳоз. Салвадор)да губернаторлик ташкил этилди. 16-а. нинг 70-й.ларидан бошлаб португаллар Африка қитъасидан келтирилган кўплаб негрларни қул қилиб сота бошлади; қуллар плантацияларда ишлатиларди. Б.да португаллар зулмига қарши миллий озодлик курашлари узоқдавом этди. 1720 й.да МинасЖерайс вилоятида Фелипи дус Сантус бошчилигида қўзғолон кўтарилди. 1797 й. Баия вилоятида миллий озодлик ҳаракати кучайди. 1807 й. Португалияга Наполеон қўшинлари бостириб киргач, Португалия қироли РиодеЖанейрога қочиб кетди. Б. монархия марказига айланди (1808—21). 1820 й.ги Португалия буржуа инқилоби Б.да мустақиллик учун курашнинг янада авж олишига сабаб бўлди. 1822 й. 7 сент. да Б. мустақил империя деб эълон қилинди. 1888 й. Б.да қулдорлик бекор этилди. 1889 й. монархия тугатилиб, Б. федератив республика деб эълон қилинди. 19-а.нинг охири ва 20-а. бошларида Б.га чет эл сармояси, хусусан АҚШ монополиялари кириб кела бошлагач, саноатнинг айрим тармоқлари ривожлана бошлади. 1-жаҳон уруши даврида Б. Антанта томонида туриб урушга кирди. 20-й.лар Б. халқоммасининг демократик эркинликлар учун кураш йиллари бўлди. 1924 й.да Б.нинг барча штатларида қўзғолонлар кўтарилди. 1930 й.ги давлат тўнтариши натижасида Ж. Варгас ҳокимият тепасига келди. Унинг ҳукмронлиги йилларида демократик ва тараққийпарвар кучларга қарши кураш бошланиб, мамлакатнинг АҚШга иқтисодий ва сиёсий қарамлиги кучайди. 1942 й. авг.да Германияга қарши мамлакатлар томонида туриб 2-жаҳон урушига кирди. Фашистлар Германиясининг тормор этилиши Б.да демократик ҳаракатни кучайтирди. 1945 й. окт.да янги давлат тўнтариши бўлиб, ҳарбий диктатура ўрнатилди. 1946 й. генерал Э. Г. Дутра ҳукумат бошлиғи бўлди. 1950 й.ги президент сайловида яна Ж. Варгас президентликка сайланди. 1953—54 й.ларда ҳукумат халқ оммаси талаби б-н нефть саноатини давлат қўлига олди ва ишчиларнинг иш ҳақини бир оз оширди. Ҳукуматнинг бу тадбири Б. реакцион доираларининг янгидан бош кўтаришига олиб келди. Бундан қўрққан Варгас 1954 й. 21 авг.да ўзини отиб ўлдирди.
1955 й. сент. ойидаги президент сайловида ҳокимият тепасига социалдемократик партиянинг вакили Ж. Кубичек келди. Кубичекнинг президентлик даври (1956—60) да, бир томондан Б. иқтисодиётига чет эл сармоясининг кўплаб кириб келишига йўл очилган бўлса, иккинчи томондан, Б.нинг иқтисодий мустақиллигини таъминловчи қатор тадбирлар ўтказилди, нефтни давлат монополиясига айлантириш учун курашилди, ‘АҚШга атом хом ашёлари сотиш ҳақидаги шартнома бекор қилинди. 1960 й.ги сайловда Христиандемократик партия ва Миллий демократик иттифоқ блокининг номзоди Ж. Куадрос президентликка сайланди. 1961 й. авг.да Куадрос реакцион кучлар тазйиқи б-н истеъфо беришга мажбур бўлди. 1961 й. 7 сент. да Ж. Гуларт президентлик лавозимини эгаллади.
1964 й. апр.да янги давлат тўнтариши ўтказилиб, маршал Умберто Кастело Бранко ҳокимият тепасига келди. Бранко ҳукумати Гуларт ҳукумати ўтказган барча илғор тадбирларни бекор қилди; 1967 й. март ойида маршал Артур да КостаэСилва президент қилиб сайланди. Унинг ҳукумати мамлакатдаги сиёсий тангликдан қўрқиб миллий хавфсизлик ҳақида қонун қабул қилди ва жуда кенг ваколатларга эга бўлган Миллий хавфсизлик кенгашини ташкил этди. Умуман 1985 й.гача Б.да ҳокимият ҳарбийлар қўлида бўдди. 1994 й.да сайланган президент Фернанду Энрики Кардозу 1995 й. 1 янв.да ўз лавозимини ижро этишга киришди. Б.— 1945 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1993 й. 30 апр.да ўрнатган. Б.нинг миллий байрами — 7 сент.— Мустақиллик эълон қилинган кун (1822).
Сиёсий партнялари, касаба уюшмаларн. Б. тараққийпарвар партияси, 1995 й.да бир неча ислоҳотчи партияларнинг бирлашуви натижасида тузилди; Б. трабальист партияси, 1980 й.да асос солинган; Демократик трабальист партияси, 1979 й. тузилган; Б. демократик ҳаракат партияси, 1981 й.да тузилган; Б. социалдемократик партияси, 1988 й.да асос солинган; Либерал фронт партияси, 1984 й.да собиқ Социалдемократик партия аъзоларидан тузилган; Миллий қайта қуриш партияси, 1988 й.да асос солинган; Меҳнаткашлар партияси, 1980 й.да тузилган; Социалистикхалқ партияси, 1992 й.да Б. коммунистик партиясининг «янгиловчилар» фракцияси негизида ташкил этилган. Меҳнаткашлар умумий конфедерацияси касаба уюшмаси, 1986 й.да тузилган, 1988 й.гача Меҳнаткашлар умумии касаба уюшма маркази деб аталган; Меҳнаткашлар ягона касаба маркази, 1981 й.да тузилган. Шунингдек, саноат ишчилари миллий конфедерацияси, савдо ходимларининг миллий конфедерациям, кредит муассасалари ходимларининг миллий конфедерацияси ҳам мавжуд.
Хўжалигн. Б. саноатлашган аграр мамлакат. Иқтисодий салоҳияти ва табиий захиралари жиҳатидан Лотин Америкасида етакчи ўринда туради. Ялпи ички маҳсулотда саноат улуши 30,3%, қишлоқ, ўрмон хўжалиги ва балиқчилик 10,8% ни ташкил этади. 2-жаҳон урушидан кейин Б. иқтисодиётида саноатни ривожлантириш ва умуман хўжаликни индустрия асосида тараққий эттириш йўлида тузилмавий силжишлар рўй берди. 60-й.лардан бошлаб миллий маҳсулотда саноатнинг улуши қ.х. дан ошиб кета бошлади.
Саноати. Кон саноатида темир ва марганец рудалар қазиб олиш муҳим ўрин олади. Боксит, қўрғошин, вольфрам, олтин, олмос, нефть ва тош кумир, бир оз микдорда қалай, pyx, мис, никель ҳам қазиб чиқарилади. Б. ташқи бозорга, асосан АҚШга стратегик аҳамиятга молик маъданлар — ниобий, бериллий, цирконий кабиларни, шунингдек уран рудасини сотади. Ҳосил қилинадиган электр энергиянинг 90% ГЭСларга тўғри келади. Тиете ва РиуГранди дарёларида йирик электр ст-ялар мавжуд. Маҳсулот и. ч. тармоқдари орасида энг йириклари: металлургия (ВолтаРедонда ва БелуОризонти ш.ларидаги з-длар Лотин Америкасидаги энг катта пўлат и.ч. корхоналари ҳисобланади) ва машинасозлик (жумладан, автомобилсозлик, кемасозлик, авиасозлик, қ.х., радиоэлектроника машинасозлиги). Кейинги йилларда электр техника, ҳарбий саноат, атом саноати, нефтни қайта ишлаш саноати, кимё ва нефть кимёси тармоклари (кислоталар, маъданли ўғитлар, синтетик толалар, бўёқлар, пластмассалар) ривожланди. Тўқимачилик (асосан ип газлама) ва озиқ-овқат саноати (қандшакар, гўшт, ёғ, тамаки ва б.) Б. учун анъанавий соҳалардир. Цемент, целлюлозақоғоз ва ойна саноати мавжуд.
Қишлоқ хўжалиги. Мамлакат майд. нинг 3,5% га яқинида деҳқончилик қилинади. Асосан Атлантика океани соҳили ва жан.шарқий штатларда экинлар экилади. Энг муҳим плантация экинлари — кофе, шакарқамиш какао, банан, сизаль, ананас. Жан. да тамакичилик ва соҳибкорлик яхши йўлга қўйилган. Асосий озиқ-овқат экинлари: маккажўхори, шоли, буғдой, соя, маниок, ловия. Асосан гўштбоп яйлов чорвачилиги, гўшт ва жун олинадиган қўйчилик ривожланган. Денгиз ва дарёларда балиқ овланади. Ўрмонларда каучук, ёнғоқ, мум, пальма меваси йиғиштириб олинади, иморатбоп, қимматбаҳо ёғочлар тайёрланади. Б. ясситоғлигида «парагвай чойи» — йербамате етиштирилади.
Транспорти. Б. ҳудудининг катта қисми йўлсиз. Т.й.нинг уз. 32 минг км, шундан 3 минг км дан ортиқроғи электрлаштирилган. Транспортнинг асосий тури автомобиль; автомобиль йўллари уз. 1,7 млн. км; 5 минг км дан ортиқ узунликдаги Трансамазонка магистрали Атлантика соҳилини Анд тоғ этаклари б-н туташтиради. Ички сув йўлларининг уз. 31 минг км. Асосий денгиз портлари: РиодеЖанейро, Сантус, РиуГранди, Паранагуа, ПортуАлегри, Тубаран, СанСебастьян. Б. четга асосан оғир ва енгил саноатнинг тайёр ва чала тайёр маҳсулотлари, кофе, темир рудаси, соя, тамаки, қандшакар чиқаради. Четдан нефть ва нефть маҳсулотлари, асбобускуна, металл ва ундан ясалган буюмлар, кимё маҳсулотлари, буғдой ва б. сотиб олади. Савдосотикдаги асосий мижозлари: АҚШ, Европа иттифоқи мамлакатлари, Япония, Канада, Лотин Америкаси мамлакатлари. Пул бирлиги — реал.
Тиббий хизмати, маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Ахрлига тиббий ёрдамни хусусий шифокорлар кўрсатади. Шифокорларни мамлакат олий ўқув юртларидаги тиббиёт ф-тлари тайёрлайди.
Б.да расман 7 ёшдан 14 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий бепул бошлангич таълим жорий қилинган. Болалар шаҳарлардаги 4—5 й.лик ва қишлоқлардаги 3 й.лик бошланғич мактабларда таълим оладилар. Булардан ташқари тўлиқсиз мактаб — гимназиялар, тўлиқ ўрта мактаб — коллегиялар, ҳунар ва пед. мактаблари ҳам бор. Олий ўқув юртларида пул тўлаб ўқиш мумкин. Б. да 70 га яқин унт, 740 дан ортиқ бошқа олий ўқув юртлари бор. РиодеЖанейродаги Б. ва СанПаулу унтлари уларнинг энг йирикларидир. Илмий муассасалари: Б. фанлар академияси, Миллий тиббиёт академияси ва б. Кутубхоналари: Миллий кутубхона, Португалия қироллик қироатхонаси (РиодеЖанейро), Муниципал кутубхона. Музейлари: Миллий музей, Миллий тарихий музей, РиодеЖанейродаги Миллий нафис санъат музейи.
Матбуоти, радиоэшнттнриши ва телекўрсатуви. Б.да 300 га яқин газ. ва жур. нашр этилади. Асосий газ. ва жур. лари: «Газета меркантил» («Савдо-сотиқ газетаси», СанПаулуда чиқадиган кундалик иқтисодий газ., 1920 й.дан), «Диа» («Кун», РиодеЖанейрода чиқадиган кундалик газ., 1951 й.дан), «Диариу ди СанПаулу» («СанПаулу газетаси», кундалик газ., 1925 й. дан), «Жорнал ду Бразил» («Бразилия газетаси», кундалик газ., 1891 й.дан), «Жорнал ду комерсиу» («Тижорат газетаси», РиодеЖанейрода чикадиган кундалик газ., 1827 й.дан), «Лэтин Америка дейли пост» («Лотин Америкасининг кундалик почтаси», СанПаулуда инглиз тилида чикадиган кундалик газ., 1979 й.дан), «Фолья ди СанПаулу» («СанПаулу варақаси», кундалик газ., 1921 й.дан), «Глобу» («Ер курраси», кундалик кечки газ., 1925 й.дан), «Вежа» («Кўринг», ҳафталик оммавий сиёсий жур., 1968 й.дан), «Визан» («Савия», ҳафталик оммавий сиёсий жур., 1952 й.дан) ва б. Эмпреза Бразилейра ди Комуникасан, СА (Радиубраз) ахборот хизмати 1988 й.да ҳукумат ахборот агентлиги б-н давлат радиоэшиттириш корпорациясининг бирлашуви натижасида ташкил этилган. Мамлакат президентининг фуқаро девони томонидан назорат қилинади.
Радиоэшиттириш ва телекўрсатувни асосан хусусий ст-ялар амалга оширади, уларни миллий алоқа департамента назорат қилади. Б. радио ва телевизион ст-ялар уюшмаси 1962 й.да тузилган.
Адабиёти португал тилида ривожланган. Б.да қадимдан индейс ва негрларнинг бой оғзаки ижоди мавжуд. 17— 18-а.ларга келиб, ёзма адабиётда Г. ди Матуснинг сатирик асарлари, Т. Гонзаганинг шеърлари, Ж. Гаманинг маърифатпарварлик руҳидаги «Уругвай» поэмаси пайдо бўлди. Уларда оддий халқтурмуши акс эттирилди. Б. адабиётида 19-а.нинг 20-й.ларида вужудга келган романтизм окими ривожланди. Бу даврда Г. ди Магальяинснинг «Тамойо қабиласи иттифоқи», А. Гонсалвис Диаснинг «Америка достонлари» кенг тарқалди. Ж. М. ди Аленкарнинг «Гуаранлар», «Ирасема», «Убирижара» романларида индейсларнинг урфодатлари, азобуқубатли ҳаёти, стихияли бўлсада кураши акс этди. Буюк халқ шоири А. Кастру Алвиснинг «Африка овози», «Банди кема» ва б. машҳур поэмалари «Тўлқинлар мавжи» асарлар тўпламига киритилди. 19-а.нинг иккинчи ярмидан бошлаб деҳқонлар ҳаётини акс эттирувчи бир қатор романлар пайдо бўлди. Шу даврда А. Гонсалвис Диаснинг «Беатриче Ченчи», «Паткул» тарихий романлари ҳам катта шуҳрат қозонди. 19-а.нинг охирлари ва 20-а. бошларида бир қатор ёзувчилар Б. адабиётига реализм анъаналарини олиб кирдилар. 1896 й.да асос солинган Б. адабиёт академиясининг биринчи президента Ж. М. Машаду д’Асис танқидий реализмнинг атоқли намояндаси эди. Худди шу даврда Б. адабиётида декадентчилик кайфиятлари кучайди. Демократик ҳаракатларнинг авж олиши б-н 20-а.нинг 40—50-й. ларида Б. деҳқонларининг ҳаётини акс эттирувчи реалистик асарлар кўпайди, тараққийпарвар адабиётнинг Л. Баррету, Г. Рамус, Р. ди Кейрус, М. ди Андради, Луара Брандау каби намояндалари ижодида инсоннинг ижтимоий мавқеи масалалари акс этди. Жоржи Амаду ўз романларида деҳқонлар ҳаётини, меҳнаткаш омманинг синфий онги ўсаётганини ифодалади. Шоирлардан В. ди Морайс, К. ди Андради, ёзувчилардан Д. Журандир, С. Мартине, М. Палмериу, драматурглардан Н. Родригес, Г. Фигейреду, А. Суасуна ижоди Б. адабиётида салмоқли ўрин эгаллайди.
Меъморлиги. Б.нинг ерли аҳолиси — индейсларнинг меъморлиги қабр тошлари ҳамда Амазонка бўйларида ғорларга солинган ҳар хил расмлар, қамиш ва ёғоч шохларидан ясалган, конус шаклли уйлардан иборат. 16-а. да португалияликлар Олинда, Ресифи ва Салвадор (олдинги пойтахти) каби шаҳарларни бунёд этдилар. 18-а. Б.да мустамлака даври меъморлигининг юқори босқичи ҳисобланади. Олтин ва олмос конлари топилиши б-н Б.да янги шаҳарлар барпо этидди, РиодеЖанейро пойтахт бўлиб қолди (1960 й.гача). Б. меъморлигида икки йўналиш: барокко (СанФрансиску монастири, Салвадор) ва рококо (МинасЖерайсдаги ҳар хил бинолар, меъмор ва ҳайкалтарош Алейжадинью иши) ўрин олади. Француз меъмори О. Гранжан де Монтиньи Б.да ижод этиб классицизм услубини тарқатди (Мира театри, Белен ш., Итамарати саройи, РиодеЖанейро ш.). 19— 20-а. ларга келиб Б. меъморлигида «модерн» услуби кенг тарқалди. МинасЖерайс штатида БелуОризонти, Гояс штатида Гояни ва Бразилия (янги пойтахти) каби йирик шаҳарлар ва замонавий бинолар курилди. Л. Коста, О. Нимейер, А. Э. Рейди ва б. машҳур меъморлар етишиб чиқди.
Тасвирий санъати. Қад. давр санъат ёдгорликларидан ҳар хил тош ва сопол безаклар етиб келган. Мустамлака давр санъатидан (16—17-а.лар) Салвадор ва РиодеЖанейродаги ибодатхоналар безаклари бор. Бу давр санъати дин б-н боғлиқ. Б. меъморлигидаги барокко ва рококо услуби тасвирий санъатга ҳам таъсир этган. Ибодатхоналар безагида олтин ва рангдор бўёқлардан фойдаланилган. Ҳайкалтарош ва меъмор Алейжадиньюнинг БонЖезусдиМатозиньюс черковидаги (Конгоньяс ш.) тош ва ёғочдан ишлаган ҳайкаллари дунёга машҳур. 18-а.да Б. шаҳарларида тасвирий санъат мактаблари вужудга кедди (РиодеЖанейрода Ж. ди Оливейра, Салвадорда Ж. Ж. да Роша, Ресифида Ж. ди Деус Сепулведа, СанПаулуда Ж. П. да Силва Мариску ва б.). 1816 й.да қирол Жуан VI француз рассомлари иштирокида фан, санъат ва ҳунар мактабини ташкил этди. 1820 й.да бу мактаб бадиий академияга айланди. 19-а. Б. тасвирий санъатида классицизм ҳукмронлик қилди. Машҳур рассом Ж. Ф. ди Алмейда Жуниор ижодида халқ ҳаёти, табиат манзаралари кўп ўрин олади. 20-а. Б. тасвирий санъатида реализм б-н бир қаторда турли оқим (формализм, абстракционизм ва б.) намояндалари ижод этмоқда. Амалий санъатда кулолчилик, матога гул ва расм солиш ривожланган.
Мусиқаси индейс, негр, испан, португал қўшиқ ва рақслари асосида шаклланган. А. К. Гомис, Л. Мигис, А. Леви, А. Непомусену, Э. Вила Лобос, К. Сантору, М. К. Гуарньери, Ж. Н. Гарма, Ф. М. Силва (Б. миллий мадхиясининг муаллифи) каби композиторларнинг ижоди машҳур. Б. мусиқа санъатини юксалтиришда, мусиқачи ва бастакорлар тайёрлашда РиодеЖанейро консерваторияси, Миллий мусиқа инти, Миллий опера театри ва симфоник оркестрлар, Б. унтининг миллий мусиқа мактаби, Мусиқа академияси иш олиб боради.
Театри. Афробразилияликларнинг макумба деб аталган диний маросим ўйинларида драматик театрга хос ҳаракатлар бўлган. Европалик илк миссионерлар индейсларга христианликни сингдириш учун португал адабий асарлари асосида саҳналарни, бир пардали диниймажозий томошаларни кўрсатишган. Индейслар учун муқаддас «Лоренсу театри» номли дастлабки театр биноси 16-а.да қурилган. 1748 й.да «Опера уйи», 1776 й.да «Янги опера» театри барпо бўлди. 1813 й.да «Авлиё Жуан қироллик театри» иш бошлади. 19-а.да РиодеЖанейрода «ди Сан Педру ди Аликантара театри», «ду Пласиду театри», «Янги конституцион театр», Ресифида «Санти—Изабел театри» кабилар вужудга келди. 1843 й.да панда кўрсатилган Обсерватория Лараиуан тўғони Президент қароргоҳи Университет Драматик санъат консерваторияси, 1910 й.да Мартине Пен драматик мактаби, 1917 й.да «Б. театр муаллифлари жамияти» (SBAT) тузилди. Сўнгра доимий драматик труппалар тузилиб иш бошлади. Кейинги йилларда РиодеЖанейро ва СанПаулу ш.ларида Б.комедия театри, Халқ бадиий театри, Б. талабалари театри, негрларнинг экспериментал театри ташкил этилди.
Киноси. Биринчи хроникал фильм 1903 й.да, бадиий фильм 1910 й.да суратга олинган. Дастлабки овозли фильмлар 1935 й.да яратилган. Б.да яратилган фильмлар ичида «Кайсара», «ТикоТико» (реж. А. Чели), «Босқинчи» (реж. Л. Баррету), «Бойнинг хотини» (реж. Т. Пайне, О. Сампаю), «Денгиз қўшиғи» (реж. А. Кавальканти), «Рио 40°» (реж. Н. Перейра дус Сантус)каби фильмлар диққатга сазовор. Б.да 6 киностудия, 3 мингдан ортиқ кинотеатр бор.
ЎзР билан Б. ўртасидаги савдоиқтисодий муносабатларни йўлга қўйишга ва бунинг учун шартномавийҳуқуқий негиз яратишга киришилди. ЎзРнинг Б. билан 1996 й.даги товар айланмаси 7,16 млн. АҚШ долларини ташкил этди. 1997 й. якуни бўйича Ўзбекистон — Б. товар айланмаси 16,75 млн. АҚШ долларига етди ва аввалгидек товар айланмаси ҳажмининг деярли ҳаммаси импортдан иборат бўлди. Унинг 93,8% ини мойли уруғлар ва мевалар, 6,2% ини тамаки ташкил қилди.
БРАЗИЛИЯ — Бразилия пойтахти (пойтахт расман 1960 й. 21 апр. да РиодеЖанейродан шу шаҳарга кўчирилган). Мамлакатнинг марказида, Бразилия ясситоғлигида, қарийб 1200 м баландликда, сунъий сув омборининг соҳилига қурилган. Аҳолиси 1,8 млн. киши (1996). Шаҳар атрофи б-н бирга Федерал (пойтахт) округ қилиб алоҳида маъмурий бирлик сифатида ажратилган, аҳолиси 2,9 млн. киши (1992). Қишда ўртача тра 19°, езда 22°. Йилига 1300 мм ёғин ёғади. Транспорт йўллари тугуни. Халқаро миқёсдаги аэропорт бор. Б. айрим пойтахт шаҳарлар (Канберра, Бонн, Вашингтон, Исломобод) каби фақат маъмурий пойтахт бўлиб, саноат корхоналари деярли йўқ. Фақат озиқ-овқат ва енгил саноат корхоналаригина ишлаб турибди. Б.да президент қароргоҳи ва канцелярияси, Миллий конгресс ва Олий суд, министрликлар каби ҳукумат муассасалари жойлашган. Шаҳар Бразилия Конституциясининг пойтахтни мамлакатнинг географик марказига яқин жойга кўчириш тўтрисидаги махсус бандини ижр’о қилиш мақсадида 1957 й.дан қурила бошлади. Шаҳар қиёфаси самолёт шаклида лойиҳалаштириб қурилган. Б. бош режаси меъмор Л. Коста томонидан ишланган. Уч ҳокимлик майдонида маъмурий ва жамоат бинолари жойлашган. Б.да унт бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.