Brom
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 647–648-b. — ziyouz.com
Brom (lot. Bromum, yun. bromos), Br — Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhi kimyoviy elementi, galogenlardan biri; tartib rakami 35, at. m. 79,904; odatdagi şaroitda yoqimsiz hidli, qizğişqönğir suyuqlik. Suyuqlaniş t-rasi — 7,25°, qaynaş t-rasi 59,2°. Fransuz kimyogari A. J. Balar 1826 y.da Örta dengiz tuz konlarining şör suvini örganayotganda B.ni kaşf etgan. Tabiiy B. ikkita barqaror izotop: 79Vg (50,54%) va 81Vg (49,46%) dan iborat. B.ning sun'iy yöl b-n olingan radioaktiv izotoplaridan 80Vg diqkdtga sazovor. I. V. Kurçatov şu izotop misolida yadro izomeriyasi hodisasini kaşf etgan. Yer pöstidagi miqdori (oğ. böyiça 1,610»%) 10151016 t atrofida bölib, doimo xlor b-n birga uçraydi. B.li tuzlar (NaBr, KBr, MgBr2) xlorid tuzlarida (oş tuzida Vg miqdori 0,03% gaça, kaliyli tuzlar silvin va karnallitda 0,3% gaça), dengiz suvida (0,065%), şör köllarda (0,2% gaça) böladi. Suyuq B.ning ziçligi 3,10 g/sm3 (20°). Suvda oz (100 g suvda 3,58 g), organik erituvçilarda yaxşi eriydi. B. qattiq, suyuq va gaz holatda 2 atomli molekuladan iborat molekula holida böladi. 800° atrofida atomlarga dissotsiatsiyalana boşlaydi. Dissotsiatsiya yoruğlik ta'sirida ham kuzatiladi. Kimyoviy jihatdan B. faol bölib, reaksiyaga kirişiş faolligi jihatidan xlor b-n yod örtasida turadi. Oltingugurt, selen, tellur, fosfor, margimuş va surmalar b-n birikkanda köp issiqlik ajraladi, goho alanga hosil böladi. B. kaliy va alyuminiy b-n tez birikadi. Kislorod, azot va uglerod b-n reaksiyaga kirişmaydi. B. kuçli oksidlovçi. B. suvda eriganda bromid kislota (NVg) va beqaror bölgan gipobromit kislota (NVgO) hosil böladi. B.ning suvdagi eritmasi brom suvi deb ataladi.
B. dengiz suvlari, kölmak va yer osti şör suvlaridan hamda kaliy sanoati çiqindilaridan olinadi. 1 m3 havoda 1 mg B. bölsa, kişi yötalib, burni qonaydi, boşi oğriydi va b. kasalliklarga duçor böladi. Konsentratsiya yuqori bölsa, kişi böğilib qoladi, bronxlari yalliğlanadi, ba'zan ölimga olib boradi. B. bromli tuzlar olişda benzinning detonatsion pişiqligini oşirişda işlatiluvçi etil bromid hamda dibrometan sintezida köllaniladi. B. birikmalari fotografiyada, böyoqlar sanoatida, insektitsidlar olişda, öt öçirişda, tibbiyotda hamda kimyoviy analizlarda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БРОМ (лот. Bromum, юн. bromos), Br — Менделеев даврий системасининг VII гуруҳи кимёвий элементи, галогенлардан бири; тартиб раками 35, ат. м. 79,904; одатдаги шароитда ёқимсиз ҳидли, қизғишқўнғир суюқлик. Суюқланиш т-раси — 7,25°, қайнаш т-раси 59,2°. Француз кимёгари А. Ж. Балар 1826 й.да Ўрта денгиз туз конларининг шўр сувини ўрганаётганда Б.ни кашф этган. Табиий Б. иккита барқарор изотоп: 79Вг (50,54%) ва 81Вг (49,46%) дан иборат. Б.нинг сунъий йўл б-н олинган радиоактив изотопларидан 80Вг диқкдтга сазовор. И. В. Курчатов шу изотоп мисолида ядро изомерияси ҳодисасини кашф этган. Ер пўстидаги миқдори (оғ. бўйича 1,610»%) 10151016 т атрофида бўлиб, доимо хлор б-н бирга учрайди. Б.ли тузлар (NaBr, KBr, MgBr2) хлорид тузларида (ош тузида Вг миқдори 0,03% гача, калийли тузлар сильвин ва карналлитда 0,3% гача), денгиз сувида (0,065%), шўр кўлларда (0,2% гача) бўлади. Суюқ Б.нинг зичлиги 3,10 г/см3 (20°). Сувда оз (100 г сувда 3,58 г), органик эритувчиларда яхши эрийди. Б. қаттиқ, суюқ ва газ ҳолатда 2 атомли молекуладан иборат молекула ҳолида бўлади. 800° атрофида атомларга диссоциациялана бошлайди. Диссоциация ёруғлик таъсирида ҳам кузатилади. Кимёвий жиҳатдан Б. фаол бўлиб, реакцияга киришиш фаоллиги жиҳатидан хлор б-н йод ўртасида туради. Олтингугурт, селен, теллур, фосфор, маргимуш ва сурмалар б-н бирикканда кўп иссиқлик ажралади, гоҳо аланга ҳосил бўлади. Б. калий ва алюминий б-н тез бирикади. Кислород, азот ва углерод б-н реакцияга киришмайди. Б. кучли оксидловчи. Б. сувда эриганда бромид кислота (НВг) ва беқарор бўлган гипобромит кислота (НВгО) ҳосил бўлади. Б.нинг сувдаги эритмаси бром суви деб аталади.
Б. денгиз сувлари, кўлмак ва ер ости шўр сувларидан ҳамда калий саноати чиқиндиларидан олинади. 1 м3 ҳавода 1 мг Б. бўлса, киши йўталиб, бурни қонайди, боши оғрийди ва б. касалликларга дучор бўлади. Концентрация юқори бўлса, киши бўғилиб қолади, бронхлари яллиғланади, баъзан ўлимга олиб боради. Б. бромли тузлар олишда бензиннинг детонацион пишиқлигини оширишда ишлатилувчи этил бромид ҳамда дибромэтан синтезида кўлланилади. Б. бирикмалари фотографияда, бўёқлар саноатида, инсектицидлар олишда, ўт ўчиришда, тиббиётда ҳамда кимёвий анализларда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.