Bronx
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 652-b. — ziyouz.com
Bronx BRONX, bronxlar (yun. bronchus — nafas nayi) — odam va yuqori tuzilgan umurtqalilar kekirdagining havo ötadigan naysimon tarmoqlari. Kekirdak (traxeya) 4—5kökrak umurtqasi qarşisida öng va çap B.ga bölinadi (bifurkatsiya). Öng B. çap B.ga nisbatan yöğon va kalta, çap B. esa uzun va ingiçka; öng B. deyarli vertikal yönalgan bölib, kekirdakning davomi hisoblansa, çap B. kekirdakdan çapga burçak hosil qilib çiqadi va bir oz gorizontal yönalgan böladi. B. toğay halqalardan tuzilgan, ular oraliğini fibroz parda töldirib turadi. Asosiy B. öpka darvozasiga kirib, öpka içida avval bölak bronxlariga, söngra segmentar bronxlarga bölinadi. Ikkala öpkada taxm. 1000 bölak B. böladi. B.lar bronxiolalargaça tarmoqlanib borib, bir butun bronxial «daraxt»ni hosil qiladi. B. öpka içida tarmoqlanib, ingiçkalaşib boradi, eng oxiri, eng mayda B.ning uçi pufakçalar b-n tugaydi. Havo almaşiniş jarayoni pufakçalar, alveolalarda böladi; havo nafas yöllarining hammasidan ötadi, çunki nafas nayçasining devorlari toğaylardan tuzilgani uçun ular puçayib qolmaydi. B. şilliq qavati kiprikli epiteliy b-n qoplangan bölib, unda şilliq bezlar juda köp. Ular nafas yöliga tuşgan yot jismlarni çiqarib yuboradi. havo yöllari esa nafas olganda havoni tozalab, namlab, ilitib pufakçalarga yönaltiradi. Ikkala öpkada taxm. 300—500 mln. alveolalar bölib, 30—100 m2 sathni taşkil etadi. Köp hayvonlarda kekirdak (traxeya) ikki asosiy B.ga bölinadi. Sudralib yuruvçilar, quşlar va sut emizuvçilarda B. yaxşi rivojlangan bölib, öpka içida davom etadi. Sudralib yuruvçilarda asosiy B.dan ikkilamçi B., bundan esa uçlamçi, törtlamçi va ş.k. tarmoqlar ajralib çiqadi; toşbaqa va timsohlarda B.ning bölinişi ayniqsa murakkab. Quşlarda ikkilamçi B. parabronxlar degan kanallar b-n tutaşadi, bulardan radiuslar böyiça bronxiollar çiqadi, bronxlar esa tarmoklanib, havoli kapillyarlarga ötadi. Bronxiollar va havoli kapillyarlardan tutaş havoli yöllar vujudga keladi. Asosiy B. ham, ba'zan yon B. ham uçidan kengayib, havoli xalta hosil qiladi. Sut emizuvçilarda har bir asosiy B. dan ikkilamçi B. çiqadi, bu esa tobora mayda tarmoqdarga bölinadi; eng mayda tarmoqlar alveolyar yöllarga ötadi, bular esa alveolalar b-n tugaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БРОНХ, бронхлар (юн. bronchus — нафас найи) — одам ва юқори тузилган умуртқалилар кекирдагининг ҳаво ўтадиган найсимон тармоқлари. Кекирдак (трахея) 4—5кўкрак умуртқаси қаршисида ўнг ва чап Б.га бўлинади (бифуркация). Ўнг Б. чап Б.га нисбатан йўғон ва калта, чап Б. эса узун ва ингичка; ўнг Б. деярли вертикал йўналган бўлиб, кекирдакнинг давоми ҳисобланса, чап Б. кекирдакдан чапга бурчак ҳосил қилиб чиқади ва бир оз горизонтал йўналган бўлади. Б. тоғай ҳалқалардан тузилган, улар оралиғини фиброз парда тўлдириб туради. Асосий Б. ўпка дарвозасига кириб, ўпка ичида аввал бўлак бронхларига, сўнгра сегментар бронхларга бўлинади. Иккала ўпкада тахм. 1000 бўлак Б. бўлади. Б.лар бронхиолаларгача тармоқланиб бориб, бир бутун бронхиал «дарахт»ни ҳосил қилади. Б. ўпка ичида тармоқланиб, ингичкалашиб боради, энг охири, энг майда Б.нинг учи пуфакчалар б-н тугайди. Ҳаво алмашиниш жараёни пуфакчалар, альвеолаларда бўлади; ҳаво нафас йўлларининг ҳаммасидан ўтади, чунки нафас найчасининг деворлари тоғайлардан тузилгани учун улар пучайиб қолмайди. Б. шиллиқ қавати киприкли эпителий б-н қопланган бўлиб, унда шиллиқ безлар жуда кўп. Улар нафас йўлига тушган ёт жисмларни чиқариб юборади. ҳаво йўллари эса нафас олганда ҳавони тозалаб, намлаб, илитиб пуфакчаларга йўналтиради. Иккала ўпкада тахм. 300—500 млн. альвеолалар бўлиб, 30—100 м2 сатҳни ташкил этади. Кўп ҳайвонларда кекирдак (трахея) икки асосий Б.га бўлинади. Судралиб юрувчилар, қушлар ва сут эмизувчиларда Б. яхши ривожланган бўлиб, ўпка ичида давом этади. Судралиб юрувчиларда асосий Б.дан иккиламчи Б., бундан эса учламчи, тўртламчи ва ш.к. тармоқлар ажралиб чиқади; тошбақа ва тимсоҳларда Б.нинг бўлиниши айниқса мураккаб. Қушларда иккиламчи Б. парабронхлар деган каналлар б-н туташади, булардан радиуслар бўйича бронхиоллар чиқади, бронхлар эса тармокланиб, ҳаволи капиллярларга ўтади. Бронхиоллар ва ҳаволи капиллярлардан туташ ҳаволи йўллар вужудга келади. Асосий Б. ҳам, баъзан ён Б. ҳам учидан кенгайиб, ҳаволи халта ҳосил қилади. Сут эмизувчиларда ҳар бир асосий Б. дан иккиламчи Б. чиқади, бу эса тобора майда тармоқдарга бўлинади; энг майда тармоқлар альвеоляр йўлларга ўтади, булар эса альвеолалар б-н тугайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.