Bronza
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 649–651-b. — ziyouz.com
Bronza BRONZA, birinj 1) texnikada — misning qalay, alyuminiy, kremniy, berilliy, qörğoşin va b. elementlar b-n qotişmasi. Mac, mis b-n qalay qotişmasi qalayli B. deb ataladi. Qalayli B. işqalanişga yaxşi çidaydi, suv va buğda deyarli zanglamaydi, qolipga yaxşi quyiladi, quyilganda 1% dan ham kam kirişadi. Işqalanadigan detallar, jömraklar, uç yöllik (troynik)lar va b. tayyorlaş uçun işlatiladi. B.ning mexanik xossalari tarkibidagi qalay mikdoriga boğliq böladi: qalay 20% dan sal oşgunça mustahkamligi ortib borib, söngra tez pasayadi, qalay taxm. 5% dan ortgaç, plastiklik xossasi pasaya boradi. Qalayli B.larga legirlovçi elementlar sifatida rux, qörğoşin, nikel va b. ba'zi elementlar qöşiladi. Alyuminiyli B. mexanik xossasi, kimyoviy ta'sirlarga çidamliligi, suyuq holatda oquvçanligi va b. ba'zi xossalari jihatidan qalayli B.dan ustun turadi. Termik işlov berib, ularning mexanik xossalarini yaxşilaş mumkin. Bular xilmaxil vtulkalar, şesternyalar, yönaltiruvçilar va b. muhim detallar tayyorlaş uçun işlatiladi. Tarkibida 3—4% kremniy bölgan B.ning mexanik xossalari qalayli B.larnikidan yaxşi böladi, ammo qolipga quyilganda köproq kirişadi. Kremniyli B.larning qolipga quyiliş va kesib işlaniş xossalarini yaxşilaş uçun ularga rux yoki qörğoşin qöşiladi. Berilliyli B. 2% berilliy b-n 98% misdan iborat qotişma. Oldin toblanib, söngra böşatilsa, qattiq va mustahkam bölib qoladi. U puxta, plastik, yaxşi payvandlanuvçan, oson kesib işlanadigan va korroziyaga çidamli bölgani uçun undan prujinalar, membranalar, zarb b-n işlaydigan asbob va b. tayyorlanadi. Qörğoşinli B.ningmaşinasozlikda antifriksion material sifatida eng köp işlatiladigani 30% qörğoşin va 70% misdan iborat; 2) san'atda — qadimdan amaliy bezak va haykaltaroşlik asarlari xom aşyosi (qalayli B. qönğiroqlar, örta asrlarda Xitoyda B. idişlar quyişda kumuş ham qöşilgan). B. kukuni va yupqa taxtasi (soxta tilla) yoğoç, suyak, metall, gips va h. k.dan işlangan buyumlarni hallaş, qoplaşda işlatiladi. B.ning qolipga quyiliş xususiyati yaxşiligi tufayli (işkalanişga yaxşi çidaydi, deyarli zanglamaydi va b.) haykaltaroşlikning mayda qismlarigaça yaratiş imkonini beradi; qayişqokligi, nafisligi, okuvçanligi, ortikça mehnat talab kilmaydi; börtib çiqqan hajmli mujassamot ğovak, nisbatan yengil quyma oliş imkonini beradi. B. oksidlanib turğun rangga (kökdan töq jigarrang va qoragaça) ega böladi, bundan taşqari kimyoviy pardozga, hallaş, sayqallaş, toblaş, zarblaş, çizişga oson beriluvçan, bu esa buyumning rangi va sifatini rangbarang qilişga yordam beradi.
Mil. av. 3-ming yillik örtalarida Mesopotamiyada, 2-ming yillikdan Misrda sodda, oçiq qolip (toş, qum, yoğoç va b.) usulidan söng tabaqali yopiq qolip (loy qolip)da quyiş paydo böddi. Ularda quyilgan mukammal haykal va idişlar qismlari qalaylab birlaştirilgan, çoklari kandakorlik b-n silliqdangan börtma detallar b-n işlangan. Kandakorlik ba'zan çizmakori usuli b-n töldirilgan (Nineviyadan topilgan B. boş, mil. av. 23-a., Iroq muzeyi, Bağdod). Qalin devorli, diniy idişlarda kandakorlik b-n börtma tasvirlar yaratilgan (Osiyo va Zakavkazye mamlakatlarida). Mil. 1-ming yillik oxirlarida B. buyumlar öta mayda börtma tasvir (naqş, murakkab yozuvlar, maişiy va ov lavhalari) va mis, kumuş, ba'zan tilla qadamalar b-n bezatilgan (Yaqin Şarq).
Mil. av. 5—4-a.larda Yunonistonda yirik B. haykallari quyilgan (Poliklet, Miron, Lisipp va b.) va ular mum quymasi usulida işlangan. B, imkoniyatlari tufayli haykal yaratişda inson tanasining barça xususiyatlari aks ettirilgan. Qad. Rimda portret byustlari va b. yirik bölaklarda quyilgan, sayqallangan mujassamotlarning şaklan aniq va işonarliligiga erişilgan.
Örta Osiyoda mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmida B. metallurgiyasi yaxşi rivojlandi. B.ning kaşf etilişi dehqonçilik va çorvaçilikning tez rivojlanişiga olib keldi. B.dan kurollar, idişlar, bezaklar işlana boşladi. B.dan yasalgan zebziynat, uyrözğor buyumlari, yaroğaslaha va haykaltaroşlik asarlari, B. buyumlariga işlangan naqş, rasmlar dastlab Ğarbiy Osiyo, Qad. Misr, Örta Osiyoda örganilgan. Özbekiston hududidan qad. davrga oid köpgina B. san'ati namunalari topilgan. Maye, Xak (Farğona viloyati) qişloğidan topilgan T şaklidagi B. töğnoğiçning (mil. av. 3—2-ming yillik) tepa qismida buzoğiga suykalib turgan sigir va uni soğayotgan ayol tasvirlangan. Obirahmat (Toşkent viloyati) qişloğidan topilgan B. bilaguzuklarning sirtiga ösimlik novdalari şakli çizilgan. Özbekistonning turli yerlaridan topilgan (mil. av. 1-ming yillik örtalari) sak, massaget qabilalarining B. san'ati buyumlari — piçoq, xanjar, qiliç, bolta, dubulğa va qozonlarning bezak uslubi bir xil. Özbekiston xalklari tarixi muzeyi töplamida bir quloqli, çöloq, yalanğoç kişi; böriga minib oldiga bolani ötqazib olgan odamning B. haykalçalari bor. 11—13-a. larga oid san'at asarlari orasida B.dan yasalgan quş, hayvon va odamlarning haykalçalari mavjud. Ahmad Yassaviy maqbarasi (Turkiston ş.) uçun Amir Temur B.dan quydirgan ulkan qozon va şamdon (14-a. oxiri) öşa davrning yetuk B. san'ati asarlaridan. Qozon sathidagi islimiy uslubdagi naqşlar orasiga suls va kufiy xati b-n yozuvlar bitilgan. Şamdon (bal. 87 sm) sathiga oltin va kumuş naqşlar öyib işlangan, islimiy bezaklar b-n bir qatorda suls xati b-n ham bezatilgan. Xivadagi Pahlavon Mahmud maqbarasi şipidagi qandil va uning zanjirlari B.dan yasalgan.
B. haykaltaroşlik, amaliy san'at va b.da keng işlatiladi, undan haykallar, badiiy buyumlar, bezaklar kabi san'at asarlari yaratilmokld (jumladan, Amir Temur, Alişer Navoiy, Beruniy, Farğoniy va b.ning haykallari).
Yevropada örta asrlar va roman uslubidagi çerkov, sobor B. eşiklari, maqbaralar, turli şakldagi yirik idişlar, diniy marosim buyumlari va b. yiğma bölgan. Ulardagi tekis, yuza tasvir va naqşlarda B.ning salmoği seziladi.
Uyğoniş davrida yana mum quymalaridan foydalanilgan, bunda qismlarga bölib quyiş keng tarqalgan, yiğilganda hosil bölgan çoklar kandakori usulida yöqotilgan. 17—18- a.lar tekis yuza va börtma tasvirda rangbaranglikka erişildi, B. saroy va boğlar bezagining elementlariga aylantirildi. Tilla halning turli tuslarini qöllaş, böğiq va panjarali quyişni qöşib qöllaş B. imkoniyatlarini çeksiz qilib qöydi.
19-a. örtalaridan badiiy B. işlab çiqariş inqirozga uçradi, arzon buyumlarga talabning ortişi, dastgohli haykaltaroşlikning ösişi B. imkoniyatlariga qiziqişni pasaytirdi. Yangi yuksaliş davri 19-a. oxiri va 20-a. dan impressionistlar (O. Roden, P. Trubetskiy) hamda haykaltaroşlar (A. Burdel, Ş. Despo, J. Mansu va b.) ijodida közga taşlandi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БРОНЗА, биринж 1) техникада — миснинг қалай, алюминий, кремний, бериллий, қўрғошин ва б. элементлар б-н қотишмаси. Mac, мис б-н қалай қотишмаси қалайли Б. деб аталади. Қалайли Б. ишқаланишга яхши чидайди, сув ва буғда деярли зангламайди, қолипга яхши қуйилади, қуйилганда 1% дан ҳам кам киришади. Ишқаланадиган деталлар, жўмраклар, уч йўллик (тройник)лар ва б. тайёрлаш учун ишлатилади. Б.нинг механик хоссалари таркибидаги қалай микдорига боғлиқ бўлади: қалай 20% дан сал ошгунча мустаҳкамлиги ортиб бориб, сўнгра тез пасаяди, қалай тахм. 5% дан ортгач, пластиклик хоссаси пасая боради. Қалайли Б.ларга легирловчи элементлар сифатида рух, қўрғошин, никель ва б. баъзи элементлар қўшилади. Алюминийли Б. механик хоссаси, кимёвий таъсирларга чидамлилиги, суюқ ҳолатда оқувчанлиги ва б. баъзи хоссалари жиҳатидан қалайли Б.дан устун туради. Термик ишлов бериб, уларнинг механик хоссаларини яхшилаш мумкин. Булар хилмахил втулкалар, шестернялар, йўналтирувчилар ва б. муҳим деталлар тайёрлаш учун ишлатилади. Таркибида 3—4% кремний бўлган Б.нинг механик хоссалари қалайли Б.ларникидан яхши бўлади, аммо қолипга қуйилганда кўпроқ киришади. Кремнийли Б.ларнинг қолипга қуйилиш ва кесиб ишланиш хоссаларини яхшилаш учун уларга рух ёки қўрғошин қўшилади. Бериллийли Б. 2% бериллий б-н 98% мисдан иборат қотишма. Олдин тобланиб, сўнгра бўшатилса, қаттиқ ва мустаҳкам бўлиб қолади. У пухта, пластик, яхши пайвандланувчан, осон кесиб ишланадиган ва коррозияга чидамли бўлгани учун ундан пружиналар, мембраналар, зарб б-н ишлайдиган асбоб ва б. тайёрланади. Қўрғошинли Б.нингмашинасозликда антифрикцион материал сифатида энг кўп ишлатиладигани 30% қўрғошин ва 70% мисдан иборат; 2) санъатда — қадимдан амалий безак ва ҳайкалтарошлик асарлари хом ашёси (қалайли Б. қўнғироқлар, ўрта асрларда Хитойда Б. идишлар қуйишда кумуш ҳам қўшилган). Б. кукуни ва юпқа тахтаси (сохта тилла) ёғоч, суяк, металл, гипс ва ҳ. к.дан ишланган буюмларни ҳаллаш, қоплашда ишлатилади. Б.нинг қолипга қуйилиш хусусияти яхшилиги туфайли (ишкаланишга яхши чидайди, деярли зангламайди ва б.) ҳайкалтарошликнинг майда қисмларигача яратиш имконини беради; қайишқоклиги, нафислиги, окувчанлиги, ортикча меҳнат талаб килмайди; бўртиб чиққан ҳажмли мужассамот ғовак, нисбатан енгил қуйма олиш имконини беради. Б. оксидланиб турғун рангга (кўкдан тўқ жигарранг ва қорагача) эга бўлади, бундан ташқари кимёвий пардозга, ҳаллаш, сайқаллаш, тоблаш, зарблаш, чизишга осон берилувчан, бу эса буюмнинг ранги ва сифатини рангбаранг қилишга ёрдам беради.
Мил. ав. 3-минг йиллик ўрталарида Месопотамияда, 2-минг йилликдан Мисрда содда, очиқ қолип (тош, қум, ёғоч ва б.) усулидан сўнг табақали ёпиқ қолип (лой қолип)да қуйиш пайдо бўдди. Уларда қуйилган мукаммал ҳайкал ва идишлар қисмлари қалайлаб бирлаштирилган, чоклари кандакорлик б-н силлиқданган бўртма деталлар б-н ишланган. Кандакорлик баъзан чизмакори усули б-н тўлдирилган (Ниневиядан топилган Б. бош, мил. ав. 23-а., Ироқ музейи, Бағдод). Қалин деворли, диний идишларда кандакорлик б-н бўртма тасвирлар яратилган (Осиё ва Закавказье мамлакатларида). Мил. 1-минг йиллик охирларида Б. буюмлар ўта майда бўртма тасвир (нақш, мураккаб ёзувлар, маиший ва ов лавҳалари) ва мис, кумуш, баъзан тилла қадамалар б-н безатилган (Яқин Шарқ).
Мил. ав. 5—4-а.ларда Юнонистонда йирик Б. ҳайкаллари қуйилган (Поликлет, Мирон, Лисипп ва б.) ва улар мум қуймаси усулида ишланган. Б, имкониятлари туфайли ҳайкал яратишда инсон танасининг барча хусусиятлари акс эттирилган. Қад. Римда портрет бюстлари ва б. йирик бўлакларда қуйилган, сайқалланган мужассамотларнинг шаклан аниқ ва ишонарлилигига эришилган.
Ўрта Осиёда мил. ав. 2-минг йилликнинг 2-ярмида Б. металлургияси яхши ривожланди. Б.нинг кашф этилиши деҳқончилик ва чорвачиликнинг тез ривожланишига олиб келди. Б.дан куроллар, идишлар, безаклар ишлана бошлади. Б.дан ясалган зебзийнат, уйрўзғор буюмлари, яроғаслаҳа ва ҳайкалтарошлик асарлари, Б. буюмларига ишланган нақш, расмлар дастлаб Ғарбий Осиё, Қад. Миср, Ўрта Осиёда ўрганилган. Ўзбекистон ҳудудидан қад. даврга оид кўпгина Б. санъати намуналари топилган. Мае, Хак (Фарғона вилояти) қишлоғидан топилган Т шаклидаги Б. тўғноғичнинг (мил. ав. 3—2-минг йиллик) тепа қисмида бузоғига суйкалиб турган сигир ва уни соғаётган аёл тасвирланган. Обираҳмат (Тошкент вилояти) қишлоғидан топилган Б. билагузукларнинг сиртига ўсимлик новдалари шакли чизилган. Ўзбекистоннинг турли ерларидан топилган (мил. ав. 1-минг йиллик ўрталари) сак, массагет қабилаларининг Б. санъати буюмлари — пичоқ, ханжар, қилич, болта, дубулға ва қозонларнинг безак услуби бир хил. Ўзбекистон халклари тарихи музейи тўпламида бир қулоқли, чўлоқ, яланғоч киши; бўрига миниб олдига болани ўтқазиб олган одамнинг Б. ҳайкалчалари бор. 11—13-а. ларга оид санъат асарлари орасида Б.дан ясалган қуш, ҳайвон ва одамларнинг ҳайкалчалари мавжуд. Аҳмад Яссавий мақбараси (Туркистон ш.) учун Амир Темур Б.дан қуйдирган улкан қозон ва шамдон (14-а. охири) ўша даврнинг етук Б. санъати асарларидан. Қозон сатҳидаги ислимий услубдаги нақшлар орасига сулс ва куфий хати б-н ёзувлар битилган. Шамдон (бал. 87 см) сатҳига олтин ва кумуш нақшлар ўйиб ишланган, ислимий безаклар б-н бир қаторда сулс хати б-н ҳам безатилган. Хивадаги Паҳлавон Маҳмуд мақбараси шипидаги қандил ва унинг занжирлари Б.дан ясалган.
Б. ҳайкалтарошлик, амалий санъат ва б.да кенг ишлатилади, ундан ҳайкаллар, бадиий буюмлар, безаклар каби санъат асарлари яратилмоклд (жумладан, Амир Темур, Алишер Навоий, Беруний, Фарғоний ва б.нинг ҳайкаллари).
Европада ўрта асрлар ва роман услубидаги черков, собор Б. эшиклари, мақбаралар, турли шаклдаги йирик идишлар, диний маросим буюмлари ва б. йиғма бўлган. Улардаги текис, юза тасвир ва нақшларда Б.нинг салмоғи сезилади.
Уйғониш даврида яна мум қуймаларидан фойдаланилган, бунда қисмларга бўлиб қуйиш кенг тарқалган, йиғилганда ҳосил бўлган чоклар кандакори усулида йўқотилган. 17—18- а.лар текис юза ва бўртма тасвирда рангбарангликка эришилди, Б. сарой ва боғлар безагининг элементларига айлантирилди. Тилла ҳалнинг турли тусларини қўллаш, бўғиқ ва панжарали қуйишни қўшиб қўллаш Б. имкониятларини чексиз қилиб қўйди.
19-а. ўрталаридан бадиий Б. ишлаб чиқариш инқирозга учради, арзон буюмларга талабнинг ортиши, дастгоҳли ҳайкалтарошликнинг ўсиши Б. имкониятларига қизиқишни пасайтирди. Янги юксалиш даври 19-а. охири ва 20-а. дан импрессионистлар (О. Роден, П. Трубецкий) ҳамда ҳайкалтарошлар (А. Бурдель, Ш. Деспьо, Ж. Манцу ва б.) ижодида кўзга ташланди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.