Bruney

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 657–658-b. — ziyouz.com

Bruney BRUNEY, BruneyDorussalom (Brunei Darussalam) — Jan.şarqiy Osiyodagi davlat. Kalimantan o.ning şim.da joylaşgan. Mayd. 5,8 mingkm2, aholisi 300 ming kişi (1996). Poytaxti —BandarSeriBegavan ş. Ma'muriy jihatdan 4 okrugga bölinadi.

Davlat tuzumi. B.— konstitutsiyali monarxiya (sultonlik). Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiya 1959 y. 29 sent.da qabul qilingan. Davlat boşliği — sulton. Mamlakatdagi qonun çiqaruvçi hokimiyat tölatökis uning qölida. Sulton B. musulmonlarining liniy boşliği ham hisoblanadi. Sulton huzurida bir neça maslahat organlari bor. 1962 y.dan buyen amal qilayotgan favqulodda holat sababli mamlakatni boşqariş faqat sulton dekretlariga muvofiq amalga oşiriladi. Ijroiya hokimiyat ham sultonga va hukumatga qaraşli. Sulton ayni vaqtda boş vazir hamdir.

Tabiati. B. hududining köp qismi tekislikdan iborat bölib, jan.da uning bal. 300 m gaça boradi. B.ning eng baland nuqtasi 1841 m bölib, u mamlakat şarqidagi Bukit Pagon toğidir. Iqlimi — ekvatorial. Butun yil davomida havo t-rasi 26° atrofida. Yiliga 2000—4000 mm yoğin yoğadi. Hududining 75% dan köproği doimiy yaşil tropik örmonlar b-n qoplangan, xilmaxil daraxtlar ösadi. Hududining 20% botqoqlik va butazorlardan iborat. Daryolari: Temburon, Belayt, Tutong va Bruney.

Aholisi asosan malayyalar (66,5%), şuningdek indonez tillarida sözlaşuvçi kedayan, dusun, melanav, iban kabi mahalliy guruhlardan, xitoylar, hindlardan iborat. Bir neça ming ingliz ham yaşaydi. Aholining yarmidan köproği — musulmonlar. Şaharlarda aholining 90% yaşaydi. Rasmiy tili — malayya va ingliz tili.

Tarixi. B. 14-a.da, çamasi, hoz. Indoneziyada hukm surgan Majapaxit imperiyasiga tobe bölgan. 15-a.da B. hökmdori AlakberTata ismli şaxs Muhammad nomini olib, B.ning birinçi sultoni böldi. 16-a.ning 1-yarmida sultonlik ğoyat ravnaq topdi, Kalimantanning butun şim. sohili va bir qança qöşni orollarni buysundirdi. 1580 y.da B.ni ispan mustamlakaçilari bosib oldi. Garçi ular haydab çiqarilgan bölsa ham, B. qudratiga putur yetgan va u fakat Şim. Kalimantannigina saqlab qolgan edi. 19-a. boşlarida B. qaroqçilarning eng yirik markazlaridan va qul savdosi bozorlaridan biri bölib qoldi. Biroq Angliya borabora B.ni öziga qaram qilib oldi. 1888 y. B. Angliya protektoratiga aylandi. 1906 y.da neft konlari oçilişi munosabati b-n ingliz noibi tayinlandi. 1941—45 y.larda B. Yaponiya tomonidan bosib olindi. 1948—59 y.larda uni ingliz gubernatori idora qildi. 1984 y. 1 yanv.da B. mustaqillikka erişdi. B. 1984 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlari 1996 y. 23 iyunda örnatilgan. Milliy bayrami — 23 fev.— Milliy kun (1984).

Xöjaligi. Asosiy tarmoklari — neft qazib oliş (yiliga 10 mln. tdan ortiq) va suyultirilgan gaz i.ç. (yiliga 12 mlrd. m3), kauçuk yetiştiriş va örmonçilik. Yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 41,6%, q.x. uluşi 2,1%. Gaz suyultiriş z-di, taxta tiliş, yoğoçsozlik, neftni qayta işlaş korxonalari bor. Hunarmandçilik (töquvçilik, yoğoç va kumuşdan buyumlar, yoğoç kemalar yasaş va h.k.) rivojlangan. Asosiy ekini şoli; kauçukli ösimliklar, palma daraxtlari östiriladi. Qötos, eçki, çöçqa boqiladi; ovçilik, baliqçilik b-n şuğullaniladi. Transportning asosiy turi — kema qatnovi. Avtomobil yöllarining uz. — 2200 km, t.y. uzunligi — 19 km. Asosiy dengiz porti — BandarSeriBegavan va Muara. Çetga neft va neft mahsulotlari, kauçuk, suyultirilgan tabiiy gaz, yoğoç sotadi. Çetdan sanoat va oziq-ovqat mahsulotlari, maşinalar, asbob uskunalar va b. oladi. Savdo-sotiq sohasidagi mijozlari: Jan. Koreya, Malayziya, Buyuk Britaniya, Avstraliya, Singapur va b. Pul birligi — B. dollari.

Tibbiy xizmat va maorif işlari mustaqillikdan keyin rivojlana boşladi. B.dagi 967 örinli 10 gospital, 5 dispanserda 197 şifokor va 27 tibbiy hamşira xizmat körsatadi. Mamlakatda malayya, ingliz va xitoy tilida öqitiladigan maktablar bor. Diniy maktablar ham mavjud. Maktablarda ta'lim bepul, 5 yoşdan 16 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy. Boşlanğiç maktablarda öqiş 6 y., örta maktablarda 7 y. 1994 y. B. da 151 bolalar boğçasi (11698 tarbiyalanuvçi), 47 maktab (69242 öquvçi), 2 int (320 talaba) va 1 unt (1138 talaba) bor edi. B. milliy birlaşgan partiyasi (1986 y.da tuzilgan) mavjud. B. da yagona kasaba uyuşma birlaşmasi yöq. Faqat tarmoq kasaba uyuşmalari iş olib boradi.

Matbuoti. B.dagi asosiy gaz. va jur. lar: «Pelita Bruney» («Bruneyningbeş yillik rejasi», malayya tilida çiqadigan haftalik gaz., 1956 y.da asos solingan), «Salom» (malayya va ingliz tilida 2 haftada 1 marta çiqadigan gaz., 1953 y.da taşkil etilgan), «Borneo bulletin» («Borneo byulleteni», ingliz tilida çiqadigan haftalik byulleten, 1953 y.da asos solingan), «BruneyDorussalom nyus letter» («BruneyDorussalom axborot byulleteni», ingliz tilida çiqadigan jur.). B. davlat radio va telekörsatuvi 1957 y.da taşkil etilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БРУНЕЙ, БрунейДоруссалом (Brunei Darussalam) — Жан.шарқий Осиёдаги давлат. Калимантан о.нинг шим.да жойлашган. Майд. 5,8 мингкм2, аҳолиси 300 минг киши (1996). Пойтахти —БандарСериБегаван ш. Маъмурий жиҳатдан 4 округга бўлинади.

Давлат тузуми. Б.— конституцияли монархия (султонлик). Ҳамдўстлик таркибига киради. Амалдаги конституция 1959 й. 29 сент.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — султон. Мамлакатдаги қонун чиқарувчи ҳокимият тўлатўкис унинг қўлида. Султон Б. мусулмонларининг линий бошлиғи ҳам ҳисобланади. Султон ҳузурида бир неча маслаҳат органлари бор. 1962 й.дан буен амал қилаётган фавқулодда ҳолат сабабли мамлакатни бошқариш фақат султон декретларига мувофиқ амалга оширилади. Ижроия ҳокимият ҳам султонга ва ҳукуматга қарашли. Султон айни вақтда бош вазир ҳамдир.

Табиати. Б. ҳудудининг кўп қисми текисликдан иборат бўлиб, жан.да унинг бал. 300 м гача боради. Б.нинг энг баланд нуқтаси 1841 м бўлиб, у мамлакат шарқидаги Букит Пагон тоғидир. Иқлими — экваториал. Бутун йил давомида ҳаво т-раси 26° атрофида. Йилига 2000—4000 мм ёғин ёғади. Ҳудудининг 75% дан кўпроғи доимий яшил тропик ўрмонлар б-н қопланган, хилмахил дарахтлар ўсади. Ҳудудининг 20% ботқоқлик ва бутазорлардан иборат. Дарёлари: Тембурон, Белайт, Тутонг ва Бруней.

Аҳолиси асосан малайялар (66,5%), шунингдек индонез тилларида сўзлашувчи кедаян, дусун, меланав, ибан каби маҳаллий гуруҳлардан, хитойлар, ҳиндлардан иборат. Бир неча минг инглиз ҳам яшайди. Аҳолининг ярмидан кўпроғи — мусулмонлар. Шаҳарларда аҳолининг 90% яшайди. Расмий тили — малайя ва инглиз тили.

Тарихи. Б. 14-а.да, чамаси, ҳоз. Индонезияда ҳукм сурган Мажапахит империясига тобе бўлган. 15-а.да Б. ҳўкмдори АлакберТата исмли шахс Муҳаммад номини олиб, Б.нинг биринчи султони бўлди. 16-а.нинг 1-ярмида султонлик ғоят равнақ топди, Калимантаннинг бутун шим. соҳили ва бир қанча қўшни оролларни буйсундирди. 1580 й.да Б.ни испан мустамлакачилари босиб олди. Гарчи улар ҳайдаб чиқарилган бўлса ҳам, Б. қудратига путур етган ва у факат Шим. Калимантаннигина сақлаб қолган эди. 19-а. бошларида Б. қароқчиларнинг энг йирик марказларидан ва қул савдоси бозорларидан бири бўлиб қолди. Бироқ Англия борабора Б.ни ўзига қарам қилиб олди. 1888 й. Б. Англия протекторатига айланди. 1906 й.да нефть конлари очилиши муносабати б-н инглиз ноиби тайинланди. 1941—45 й.ларда Б. Япония томонидан босиб олинди. 1948—59 й.ларда уни инглиз губернатори идора қилди. 1984 й. 1 янв.да Б. мустақилликка эришди. Б. 1984 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатлари 1996 й. 23 июнда ўрнатилган. Миллий байрами — 23 фев.— Миллий кун (1984).

Хўжалиги. Асосий тармоклари — нефть қазиб олиш (йилига 10 млн. тдан ортиқ) ва суюлтирилган газ и.ч. (йилига 12 млрд. м3), каучук етиштириш ва ўрмончилик. Ялпи ички маҳсулотда саноат улуши 41,6%, қ.х. улуши 2,1%. Газ суюлтириш з-ди, тахта тилиш, ёғочсозлик, нефтни қайта ишлаш корхоналари бор. Ҳунармандчилик (тўқувчилик, ёғоч ва кумушдан буюмлар, ёғоч кемалар ясаш ва ҳ.к.) ривожланган. Асосий экини шоли; каучукли ўсимликлар, пальма дарахтлари ўстирилади. Қўтос, эчки, чўчқа боқилади; овчилик, балиқчилик б-н шуғулланилади. Транспортнинг асосий тури — кема қатнови. Автомобиль йўлларининг уз. — 2200 км, т.й. узунлиги — 19 км. Асосий денгиз порти — БандарСериБегаван ва Муара. Четга нефть ва нефть маҳсулотлари, каучук, суюлтирилган табиий газ, ёғоч сотади. Четдан саноат ва озиқ-овқат маҳсулотлари, машиналар, асбоб ускуналар ва б. олади. Савдо-сотиқ соҳасидаги мижозлари: Жан. Корея, Малайзия, Буюк Британия, Австралия, Сингапур ва б. Пул бирлиги — Б. доллари.

Тиббий хизмат ва маориф ишлари мустақилликдан кейин ривожлана бошлади. Б.даги 967 ўринли 10 госпиталь, 5 диспансерда 197 шифокор ва 27 тиббий ҳамшира хизмат кўрсатади. Мамлакатда малайя, инглиз ва хитой тилида ўқитиладиган мактаблар бор. Диний мактаблар ҳам мавжуд. Мактабларда таълим бепул, 5 ёшдан 16 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий. Бошланғич мактабларда ўқиш 6 й., ўрта мактабларда 7 й. 1994 й. Б. да 151 болалар боғчаси (11698 тарбияланувчи), 47 мактаб (69242 ўқувчи), 2 инт (320 талаба) ва 1 унт (1138 талаба) бор эди. Б. миллий бирлашган партияси (1986 й.да тузилган) мавжуд. Б. да ягона касаба уюшма бирлашмаси йўқ. Фақат тармоқ касаба уюшмалари иш олиб боради.

Матбуоти. Б.даги асосий газ. ва жур. лар: «Пелита Бруней» («Брунейнингбеш йиллик режаси», малайя тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1956 й.да асос солинган), «Салом» (малайя ва инглиз тилида 2 ҳафтада 1 марта чиқадиган газ., 1953 й.да ташкил этилган), «Борнео буллетин» («Борнео бюллетени», инглиз тилида чиқадиган ҳафталик бюллетень, 1953 й.да асос солинган), «БрунейДоруссалом ньюс леттер» («БрунейДоруссалом ахборот бюллетени», инглиз тилида чиқадиган жур.). Б. давлат радио ва телекўрсатуви 1957 й.да ташкил этилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.