Brutsellyoz
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 660–661-b. — ziyouz.com
Brutsellyoz BRUTSELLYOZ, malta isitmasi, qora oqsoq— odam va hayvonlarda uçraydigan infeksion kasallik; B.ni brutsella bakteriyalari qözğatadi, ular taşqi muhitda (suv, tuproq, teri va h.k.) bir neça oy saqlana oladi; dezinfeksiyalovçi vositalarda bir neça minutda nobud böladi. Brutsellalar kasal hayvonning suti, siydigi, göngi, tuşgan bolasi b-n taşqariga çiqadi, ular şu hayvonning göştida ham böladi. Organizmga brutsellalar hazm va nafas yöllarining şilliq pardalari, şuningdek şikastlangan teri orqali tuşadi. B. b-n oğrigan molning xom suti va sut mahsulotlari (pişloq, moy), şuningdek çala pişirilgan göşti iste'mol qilinganda kasallik odamga yuqadi. B. b-n köproq molboqarlar, çöponlar, kuşxona, terini oşlaş korxonasi işçilari va b. kasallanadi. B.da asosan nerv, yuraktomir sistemasi va suyakböğim apparati zararlanadi. Kasallikning yaşirin davri 1—3 hafta. Uning keçişi va belgilari xilmaxil böladi. Ötkir boşlanganida isitma kötariladi, bemor ğaraqğaraq terlaydi, lohaslik alomatlari kuzatiladi; oyoqqöl, bel, muskul va böğimlar zirqirab oğriydi. Isitma goh kötarilib, goh pasayib turadi, jigar, qora taloq kattalaşadi, keyinroq böğimlar yalliğlanadi va b. Bir neça oy ötgaç, bemor tuzala boşlaydi, ba'zan yillab çözilişi mumkin. Ayollarda çala tuğiş yoki bola taşlaş kuzatiladi. B. köpinça astasekin boşlanadi. Tayançharakat apparati jarohatlangandan keyingina bemor vraçga murojaat qiladi.
Bemor kasalxonada davolanadi. Davo bemorning umumiy ahvoliga qarab tayinlanadi; antibiotiklar, fizioterapiya va b. buyuriladi. B.ning oldini oliş uçun kasal hayvonlarni vaqtida aniklab, alohida boqiş va söyiş; göşt va sutini maxsus usullar b-n zararsizlantiriş kerak. B. odamlarga yuqmasligi uçun mol b-n bevosita muloqotda böladigan kasb kişilarini B.ga qarşi emlaş va ularni maxsus kiyimboş, korjoma b-n ta'minlaş lozim.
Hayvonlarda B.ni brutsellalar avlodiga mansub uç turdagi bakteriyalar, jumladan qöyeçkilarda Brucella melitensis, qoramollarda V. abortus, çöçqalarda V. suis qözğatadi. Boşqa uy hayvonlarida ham uçraşi mumkin. Qöy va eçkilarda uçraydigan B. odam uçun eng xavfli hisoblanadi. Hayvonlarga infeksiya yemxaşak yoki suvdan, şuningdek sun'iy qoçirişda zararlangan sperma va b.dan yuqadi. Urğoçi hayvonlarda B. böğozlikning ikkinçi yarmida bola taşlaş (sigirlarda 5—8, qöyeçkilarda 3—4 oylikda, çöçqalarda 4—12 haftalik bölganda), yöldoşning baçadon devorida tutilib qolişi, erkak hayvonlarda orxitlar (moyaklarning şamollaşi), böğimlarning kasallanişi kabi körinişlarda keçadi. Köp hollarda B. yaşirin ravişda ötadi. Kasallik klinik belgilar, bakteriologik, serologik tekşirişlar asosida aniqlanadi, qöy, eçki, çöçqalarda brutsellin biol. preparati yordamida allergik tekşiruv ötkaziladi.
Oldini oliş va kuraş çoralari. Kasallik tarqalgan hududlardan mollar çetga çiqarilmaydi. B. aniqlangan xöjaliklarda kasal hayvonlar söyişga topşiriladi, sut, göşt kabi mahsulotlar maxsus usullarda zararsizlantiriladi, soğlom hayvonlar emlanadi.
Şonosir Şovahobov, Pölat Möminov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БРУЦЕЛЛЁЗ, мальта иситмаси, қора оқсоқ— одам ва ҳайвонларда учрайдиган инфекцион касаллик; Б.ни бруцелла бактериялари қўзғатади, улар ташқи муҳитда (сув, тупроқ, тери ва ҳ.к.) бир неча ой сақлана олади; дезинфекцияловчи воситаларда бир неча минутда нобуд бўлади. Бруцеллалар касал ҳайвоннинг сути, сийдиги, гўнги, тушган боласи б-н ташқарига чиқади, улар шу ҳайвоннинг гўштида ҳам бўлади. Организмга бруцеллалар ҳазм ва нафас йўлларининг шиллиқ пардалари, шунингдек шикастланган тери орқали тушади. Б. б-н оғриган молнинг хом сути ва сут маҳсулотлари (пишлоқ, мой), шунингдек чала пиширилган гўшти истеъмол қилинганда касаллик одамга юқади. Б. б-н кўпроқ молбоқарлар, чўпонлар, кушхона, терини ошлаш корхонаси ишчилари ва б. касалланади. Б.да асосан нерв, юрактомир системаси ва суякбўғим аппарати зарарланади. Касалликнинг яширин даври 1—3 ҳафта. Унинг кечиши ва белгилари хилмахил бўлади. Ўткир бошланганида иситма кўтарилади, бемор ғарақғарақ терлайди, лоҳаслик аломатлари кузатилади; оёққўл, бел, мускул ва бўғимлар зирқираб оғрийди. Иситма гоҳ кўтарилиб, гоҳ пасайиб туради, жигар, қора талоқ катталашади, кейинроқ бўғимлар яллиғланади ва б. Бир неча ой ўтгач, бемор тузала бошлайди, баъзан йиллаб чўзилиши мумкин. Аёлларда чала туғиш ёки бола ташлаш кузатилади. Б. кўпинча астасекин бошланади. Таянчҳаракат аппарати жароҳатлангандан кейингина бемор врачга мурожаат қилади.
Бемор касалхонада даволанади. Даво беморнинг умумий аҳволига қараб тайинланади; антибиотиклар, физиотерапия ва б. буюрилади. Б.нинг олдини олиш учун касал ҳайвонларни вақтида аниклаб, алоҳида боқиш ва сўйиш; гўшт ва сутини махсус усуллар б-н зарарсизлантириш керак. Б. одамларга юқмаслиги учун мол б-н бевосита мулоқотда бўладиган касб кишиларини Б.га қарши эмлаш ва уларни махсус кийимбош, коржома б-н таъминлаш лозим.
Ҳайвонларда Б.ни бруцеллалар авлодига мансуб уч турдаги бактериялар, жумладан қўйэчкиларда Brucella melitensis, қорамолларда В. abortus, чўчқаларда В. suis қўзғатади. Бошқа уй ҳайвонларида ҳам учраши мумкин. Қўй ва эчкиларда учрайдиган Б. одам учун энг хавфли ҳисобланади. Ҳайвонларга инфекция емхашак ёки сувдан, шунингдек сунъий қочиришда зарарланган сперма ва б.дан юқади. Урғочи ҳайвонларда Б. бўғозликнинг иккинчи ярмида бола ташлаш (сигирларда 5—8, қўйэчкиларда 3—4 ойликда, чўчқаларда 4—12 ҳафталик бўлганда), йўлдошнинг бачадон деворида тутилиб қолиши, эркак ҳайвонларда орхитлар (моякларнинг шамоллаши), бўғимларнинг касалланиши каби кўринишларда кечади. Кўп ҳолларда Б. яширин равишда ўтади. Касаллик клиник белгилар, бактериологик, серологик текширишлар асосида аниқланади, қўй, эчки, чўчқаларда бруцеллин биол. препарати ёрдамида аллергик текширув ўтказилади.
Олдини олиш ва кураш чоралари. Касаллик тарқалган ҳудудлардан моллар четга чиқарилмайди. Б. аниқланган хўжаликларда касал ҳайвонлар сўйишга топширилади, сут, гўшт каби маҳсулотлар махсус усулларда зарарсизлантирилади, соғлом ҳайвонлар эмланади.
Шоносир Шоваҳобов, Пўлат Мўминов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.