Budapeşt

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 670-b. — ziyouz.com

Budapeşt — Vengriya poytaxti, Peşt medyesining ma'muriy markazi. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Örta Dunay pasttekisligida, Dunay daryosining har ikki sohilida joylaşgan. Iqiimi mö'tadil kontinental, yanv.ning örtaça t-rasi 0 dan —3° gaça, iyulda 21—22°. Aholisi 2 mln. kişidan ziyod (1990-y. lar örtalari).

B. 1872 y.da tarixan taşkil topgan 3 kiyem: Buda, Obuda va Peştning birlaşişidan paydo bölgan. Manbalarda Buda va Peşt 1148 y.dan tilga olinadi. Qadimdan bu yerlarga keltlar joylaşgan. 1— 4-a.larda Rimga qaram bölgan. Vengerlar kelgan paytda (taxm. 895 y.) Peştda slavyan qişloqlari bor edi. 11 —13-a.larda Peşt muhim savdo markazi. 1241 y.da möğultatar bosqinçilari Buda, Obuda va Peştni vayron qildilar. 1350 y.dan Buda venger qirollarining doimiy qarorgohi. 1541—1686 y.lari turklar tasarrufida bölgan. 18-a. boşida har uç şahar gabsburglarga ötdi. Buda va Peşt 1848— 49 y.larda Vengriyada bölib ötgan xalq ğalayonlarining muhim markazlaridan bölgan. AvstriyaVengriya taşkil etilgandan söng (1867) B. — Vengriya poytaxti. 1944 y. martda nemis qöşinlari B.ni bosib oldi. 1945 y. 13 fev.da ulardan ozod qilindi (Budapeşt operatsiyasi).

B.da mamlakat sanoat mahsulotining yarmiga yaqini işlab çiqariladi. Sanoatining asosiy tarmoği — maşinasozlik: transport («GansMavag», «Ikarus») va elektrotexnika maşinalari, stanoksozlik, q. x. maşinalari va asboblari i. ç.; töqimaçilik (asosan, ip gazlama), kimyo, farmatsevtika, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati ham yaxşi rivojlangan. B.dan xalqaro t. y. magistrallari, yirik avtomobil, suv va havo yöllari ötgan. B. Dunay böiidagi yirik port, xalqaro aeroport bor.

Vengriya FA (1825 y.dan), unt (1635), politexnika, pedagogika, tibbiyot intlari, siyosiy iktisod va q. x. untlari, köplab teatr (jumladan 1840 y.dan işlayotgan Milliy teatr), Milliy muzey (1802) va b. muzeylar, kutubxonalar, metropoliten bor. Daryoning past, söl sohilidagi Peşt va baland öng sohilidagi Buda ş.lari Dunay daryosiga qurilgan panjarador köpriklar orqali boğlangan. Peştda B.ning eng yirik ilmiy, madaniy muassasalari, me'moriy ansambllari joylaşgan, keng köçalar, zamonaviy binolar köp. B.ning tarixiy yadrosi bölmiş — Budada rimliklar qarorgohi bölgan Akvink xarobalari (1—4-a.lar), gotika çerkovi (13—15-a. lar), qirol saroyi (13—18-a.lar) va b. saqlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БУДАПЕШТ — Венгрия пойтахти, Пешт медьесининг маъмурий маркази. Мамлакатнинг сиёсий, иқтисодий ва маданий маркази. Ўрта Дунай пасттекислигида, Дунай дарёсининг ҳар икки соҳилида жойлашган. Иқиими мўътадил континентал, янв.нинг ўртача т-раси 0 дан —3° гача, июлда 21—22°. Аҳолиси 2 млн. кишидан зиёд (1990-й. лар ўрталари).

Б. 1872 й.да тарихан ташкил топган 3 кием: Буда, Обуда ва Пештнинг бирлашишидан пайдо бўлган. Манбаларда Буда ва Пешт 1148 й.дан тилга олинади. Қадимдан бу ерларга кельтлар жойлашган. 1— 4-а.ларда Римга қарам бўлган. Венгерлар келган пайтда (тахм. 895 й.) Пештда славян қишлоқлари бор эди. 11 —13-а.ларда Пешт муҳим савдо маркази. 1241 й.да мўғултатар босқинчилари Буда, Обуда ва Пештни вайрон қилдилар. 1350 й.дан Буда венгер қиролларининг доимий қароргоҳи. 1541—1686 й.лари турклар тасарруфида бўлган. 18-а. бошида ҳар уч шаҳар габсбургларга ўтди. Буда ва Пешт 1848— 49 й.ларда Венгрияда бўлиб ўтган халқ ғалаёнларининг муҳим марказларидан бўлган. АвстрияВенгрия ташкил этилгандан сўнг (1867) Б. — Венгрия пойтахти. 1944 й. мартда немис қўшинлари Б.ни босиб олди. 1945 й. 13 фев.да улардан озод қилинди (Будапешт операцияси).

Б.да мамлакат саноат маҳсулотининг ярмига яқини ишлаб чиқарилади. Саноатининг асосий тармоғи — машинасозлик: транспорт («ГанцМаваг», «Икарус») ва электротехника машиналари, станоксозлик, қ. х. машиналари ва асбоблари и. ч.; тўқимачилик (асосан, ип газлама), кимё, фармацевтика, озиқ-овқат, полиграфия саноати ҳам яхши ривожланган. Б.дан халқаро т. й. магистраллари, йирик автомобиль, сув ва ҳаво йўллари ўтган. Б. Дунай бўиидаги йирик порт, халқаро аэропорт бор.

Венгрия ФА (1825 й.дан), унт (1635), политехника, педагогика, тиббиёт интлари, сиёсий иктисод ва қ. х. унтлари, кўплаб театр (жумладан 1840 й.дан ишлаётган Миллий театр), Миллий музей (1802) ва б. музейлар, кутубхоналар, метрополитен бор. Дарёнинг паст, сўл соҳилидаги Пешт ва баланд ўнг соҳилидаги Буда ш.лари Дунай дарёсига қурилган панжарадор кўприклар орқали боғланган. Пештда Б.нинг энг йирик илмий, маданий муассасалари, меъморий ансамбллари жойлашган, кенг кўчалар, замонавий бинолар кўп. Б.нинг тарихий ядроси бўлмиш — Будада римликлар қароргоҳи бўлган Аквинк харобалари (1—4-а.лар), готика черкови (13—15-а. лар), қирол саройи (13—18-а.лар) ва б. сақланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.