Budda
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 670–671-b. — ziyouz.com
Budda (sanskritça — xotirjam, nurlangan, oliy haqiqatga erişgan) — buddizmyaa bir neça bor qayta tuğilişlar jarayonida mutlaq haqiqatga yetişgan va b.ga diniy najot yölini körsatişga qodir zot. Keng ma'noda — har bir inson juda köp ezgulik qiliş, bu dunyoning barça sevimli narsalari foydasiz ekanini anglaş orqali B.ga aylanişi mumkin. Buddizm panteonida yuzlab turli B.lar bor.
Tor ma'noda esa — buddizm asosçisi, bu dunyo taşvişlarini tark etib, «oliy haqiqatga erişgan» Siddhartha Gautama (mil. av. 623544)ning ismi. Buddizmga taallukdi kitoblarda Gautama barça xudolar, ruxlar va tabiat kuçlari ustidan hukmron buyuk va qudratli zot sifatida ta'riflanar ekan, uning bosib ötgan yöli bir emas, bir neça hayotlardan iborat bölgan deb uqtiriladi. Rivoyatlarga köra, Gautamani Hindiston va Nepal çegarasidagi Kapilavastu ş. podşohining xotini Maxamayya ilohiy homiladorlikdan tuqqan. Dunyoga kelgan farzand şu zahotiyoq: «Men barça jonli maxluqlarning eng buyugiman. Bu mening oxirgi tugilişim», deb xitob kiladi. Buddizm diniy kitoblarida aytilişiça, Maxamayya öğli Gautama tuğilgaç, yetti kundan söng vafot kilgan va xudolar osmonlaridan birida qayta tugilgan.
Şahzoda Gautama pahlavon bölib ösa boradi. 16 yoşida uni Yaşodxaraga uylantiradilar. Ammo töq, farovon turmuş uni qoniqtirmaydi, 29 yoşida Gautama xotini va yaqindagina tugilgan öğlini tark etib, sayyor darvişlar — şramanlarga qöşiladi. U 6 y. Ganga daryosi qirğoqlarida zoxdplik b-n hayot keçiradi va tana faolligini sundiriş aklning ozişiga olib kelişini anglagaç, 35 yoşida 4 hafta (yoki 7 hafta) davomida meditatsiya (butun ongini oliy haqiqatga erişiş goyasiga qaratiş) holatiga kiradi. Nihoyat, u maqsadiga erişadi va koinotning barça sirasroridan voqif bölgan B.ga aylanadi. B. insoniyat boşiga tuşadigan azobuqubatlar sabablarini örganiş va insoniyatni ulardan xalos qiliş uçun harakat qildi. Şundan söng B. 45 y. davomida qad. hind davlatlari Koşala va Magadxa böylab öz ta'limotini tarğib qiladi va 80 yoşida vafot etadi.
B. ta'limotining asosiy mazmuni Banorasda qilingan xutbada «tört oliy haqiqat» şaklida bayon etilgan. B.ning şogirdlari yer yuzida birinçi rohiblar jamoasini taşkil etganlar. 1956 y. B. vafotining 2500 yilligi tantanali ravişda nişonlandi. Podşo Aşoka (mil. av. 268—231 y.lar) amri b-n toştaxtaçalarga öyib yozdirilgan matnlarda B. haqida ba'zi ma'lumotlar uçraydi. B. va uning ta'limotlari bir neça asr davomida oğizdanoğizga ötib kelgan va asosan mil. av. 1-a.da yozib olingan «Tripitaka» nomli muqaddas kitoblar majmuasida öz aksini topgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУДДА (санскритча — хотиржам, нурланган, олий ҳақиқатга эришган) — буддизмяа бир неча бор қайта туғилишлар жараёнида мутлақ ҳақиқатга етишган ва б.га диний нажот йўлини кўрсатишга қодир зот. Кенг маънода — ҳар бир инсон жуда кўп эзгулик қилиш, бу дунёнинг барча севимли нарсалари фойдасиз эканини англаш орқали Б.га айланиши мумкин. Буддизм пантеонида юзлаб турли Б.лар бор.
Тор маънода эса — буддизм асосчиси, бу дунё ташвишларини тарк этиб, «олий ҳақиқатга эришган» Сиддҳартҳа Гаутама (мил. ав. 623544)нинг исми. Буддизмга тааллукди китобларда Гаутама барча худолар, рухлар ва табиат кучлари устидан ҳукмрон буюк ва қудратли зот сифатида таърифланар экан, унинг босиб ўтган йўли бир эмас, бир неча ҳаётлардан иборат бўлган деб уқтирилади. Ривоятларга кўра, Гаутамани Ҳиндистон ва Непал чегарасидаги Капилавасту ш. подшоҳининг хотини Махамайя илоҳий ҳомиладорликдан туққан. Дунёга келган фарзанд шу заҳотиёқ: «Мен барча жонли махлуқларнинг энг буюгиман. Бу менинг охирги тугилишим», деб хитоб килади. Буддизм диний китобларида айтилишича, Махамайя ўғли Гаутама туғилгач, етти кундан сўнг вафот килган ва худолар осмонларидан бирида қайта тугилган.
Шаҳзода Гаутама паҳлавон бўлиб ўса боради. 16 ёшида уни Яшодхарага уйлантирадилар. Аммо тўқ, фаровон турмуш уни қониқтирмайди, 29 ёшида Гаутама хотини ва яқиндагина тугилган ўғлини тарк этиб, сайёр дарвишлар — шраманларга қўшилади. У 6 й. Ганга дарёси қирғоқларида зохдплик б-н ҳаёт кечиради ва тана фаоллигини сундириш аклнинг озишига олиб келишини англагач, 35 ёшида 4 ҳафта (ёки 7 ҳафта) давомида медитация (бутун онгини олий ҳақиқатга эришиш гоясига қаратиш) ҳолатига киради. Ниҳоят, у мақсадига эришади ва коинотнинг барча сирасроридан воқиф бўлган Б.га айланади. Б. инсоният бошига тушадиган азобуқубатлар сабабларини ўрганиш ва инсониятни улардан халос қилиш учун ҳаракат қилди. Шундан сўнг Б. 45 й. давомида қад. ҳинд давлатлари Кошала ва Магадха бўйлаб ўз таълимотини тарғиб қилади ва 80 ёшида вафот этади.
Б. таълимотининг асосий мазмуни Банорасда қилинган хутбада «тўрт олий ҳақиқат» шаклида баён этилган. Б.нинг шогирдлари ер юзида биринчи роҳиблар жамоасини ташкил этганлар. 1956 й. Б. вафотининг 2500 йиллиги тантанали равишда нишонланди. Подшо Ашока (мил. ав. 268—231 й.лар) амри б-н тоштахтачаларга ўйиб ёздирилган матнларда Б. ҳақида баъзи маълумотлар учрайди. Б. ва унинг таълимотлари бир неча аср давомида оғизданоғизга ўтиб келган ва асосан мил. ав. 1-а.да ёзиб олинган «Трипитака» номли муқаддас китоблар мажмуасида ўз аксини топган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.