Buddizm

Buddizm (Budda nomidan olingan), Buddaviylik — jahonda keng tarqalgan dinlardan biri (xristianlik va islom dini b-n birga). Unga e'tiqod qiluvçilar taxm. 500 mln.dan ortiq. Mil. av. 6—5-a.larda Hindistonda paydo bölgan. Markaziy Osiyo, Jan. Şarqiy Osiyo mamlakatlarida va Uzok. Şarqda tarqalgan. Hoz. kunda B. Şri Lanka, Myanma (Birma), Tailand, Laos, Kamboja, Vyetnam, Tibet, Butan va Yaponiya kabi davlatlarning asosiy dinidir. B. muayyan tarixiy davrlarda Xitoy, Hindiston, Koreya va Indoneziyada, deyarli butun Osiyo xalqlari, ya'ni jahonning salkam 2/3 kismi aholisi ma'naviy qadriyatlariga juda katta ta'sir körsatgan. Rivoyatlarga köra, B.ga Siddhartha Gautama (Budda) asos solgan. B.da 2 asosiy yönaliş mavjud: xinayana va maxayana. Keyingisi juda köp sekta va mazhablarga bölinadi.

Boşqa dinlardan farkli ravişda B.da heç bir özgarmas narsa yöq, hatto xudo ham özgaruvçan, deb uqtiriladi. Faqat on yoki lahzalar silsilasi mavjud bölib, ularning har biri yöqolib, keyingisiga örin beradi. B. ta'limotiga köra, inson doimo azobuqubatga mahkum va bunga uning özi sabab böladi. Zero u, garçand befoyda bölsada, öz hayoti va farovon turmuşini saqlab qolişga harakat qiladi. Azobuqubatdan qutuliş uçun köngil xuş körgan barça narsalardan özini tiyiş darkor. Muntazam ravişda yolğondan, öğrilikdan, boşqaga zarar yetkazişdan, zinodan özini tiyiş hamda meditatsiya (ongni oliy haqiqatga yetişişga qaratiş), «bodxi», ya'ni «xotirjamlik»ka va oxiroqibatda nirvanaga (azobuqubatning tugaşiga) olib keladi. Nirvanaga yetişiş uçun talab qilinadigan axloqiy barkamollik bir emas, bir neça hayotni taqozo etişi mumkin. B. zaminida 3 narsa — Budda, Dxarma va Sangxaga e'tiqod yotadi. Budda (Siddhartha Gautama) oliy haqiqatga yetişişning yorqin timsoli. Dxarma — Gautama qoldirgan ta'limot. Bu ta'limotning eng qisqa bayoni «tört oliy haqiqat»dan iborat: 1) azobuqubat mavjud; 2) azobuqubatning sababi (istak) mavjud; 3) azobuqubatning tugaşi (nirvana) mavjud; 4) azobuqubatning tugaşiga olib keluvçi sakkiz bosqiçli yöl mavjud. Sangxa — Budda asos solgan va hozirgaça faoliyat körsatib kelayotgan rohiblar jamoasi. Tor ma'noda bu — ötgan ayerlarda «oliy haqiqat»ga yetişgan köplab avliyolardir. Sangxa jamoasiga kabul etilgan şaxs quyidagi 10 farzni ado etişga qasamyod qiladi: 1) heç kim yoki heç narsani hayotdan judo qilmaslik; 2) yolğon sözlamaslik; 3) öğrilik qilmaslik; 4) jinsiy aloqaga kirmaslik; 5) mast qiluvçi içimlik içmaslik; 6) kunning ikkinçi yarmidan to ertangi sahargaça ovqat tanovul qilmaslik; 7) uç kiyimdan ortiq heç narsa b-n tanani bezamaslik; 8) ommaviy köngilxuşliklarda iştirok etmaslik va tomoşabin sifatida qatnaşmaslik; 9) baland va yumşoq örinda yotmaslik; 10) pul işlatmaslik. Rohiblar jamoasi asosan B. txeravadasi (aynan — oqsoqollar ta'limoti)ga xosdir. Maxayanada «haqiqat yöli» har kim uçun oçiq: rohiblarga ham, dunyoviy kişilar (ya'ni oddiy qavm)ga ham; Buddaga e'tiqod qilinsa, bas. Kengroq qaralganda, Sangxa — muqaddaslik va qudrat xazinasi. Kisqasi, B. — Buddaga ergaşib, Dxarma talablarini bajariş va Sangxa jamoasining a'zosi bölib qolişdir.

B. tarixi 2500 y.dan ortiqdavrni öz içiga oladi. Unga dastlab braxmanizm va jaynizmniit ta'siri kuçli bölgan. Imperator Aşoka (mil. av. 3-a.) davrida B. kuçli mustaqil din sifatida şakllandi. 9 a. muvaffaqiyatli faoliyat körsatgan B. Hindistonda inqirozga yuz tuta boşladi va pirovardida bu yerda uning örnini xinduizm töliq egalladi. Ammo B. Şri Lanka, Jan.Şarkiy Osiyo va Markaziy Osiyo orkali Xitoy, Koreya, Yaponiya va Tibetga yoyilib ulgurgan edi. Şri Lanka va Jan.Şarqiy Osiyoning materik qismida B. txeravadasi (qad. an'analarga sodiqlik), Xitoy, Koreya, Yaponiya va Tibetda esa maxayana (yangiça yondaşuvlar) tarkaldi. 15-a.da Osiyo qit'asida paydo bölgan yevropaliklar B. b-n tanişdilar. Ularning ba'zilari B.ga kirgaç, Angliya, Germaniya, AQŞda öz jamoalarini taşkil etdilar. Xitoylik va yaponiyalik muhojirlar bu e'tiqodni Gavay orollari va AQŞning ğarbiy sohillariga olib keldilar. Hoz. paytda AQŞga köplab yapon va tibet rohiblari hamda olimlarining kirib kelişi natijasida mamlakat böylab yirik B. jamoalari taşkil topdi. B.ning bir neça xalqaro taşkilotlari ham mavjud.

B.da kundalik, davriy, maxsus va bayram marosimlari ado etiladi. Monastir, butxona va xonadonlarda ertalabki va keçki ibodatlar uyuştiriladi. Odatda, 12—13 yoşli öspirin 20 yoşgaça, ya'ni baloğatga yetgunga qadar monastirda rohiblikni ötaydi, lekin , taxm. ularning uçdan bir qismi umrbod şu maqomda qoladi. Oddiy qevm yoki dunyoviy kişilarning eng asosiy kundalik vazifasi — rohiblarni ovqat b-n ta'minlaşdir. Bu b-n ular xayrli xizmat qilgan böladilar.

20-a.da jahon böylab dunyoviy kişilarni uşbu dinga jalb etiş odat tusiga kirdi. Hatto Hindistonning özida ham B. dunyoviy şaklda qayta tiklanmoqda. Yaponiyada dunyoviy kişilar «sinsyuko» («yangi dinlar») deb atalgan oqimlarni (Rossiyada katta şovşuvga sabab bölgan «Aum sinrikyo» şulardan) taşkil etmoqdalar. Amerikadagi «yangi buddizm» jamoalari asosan dunyoviy kişilardan tarkib topgan.

Özbekistonda bitta B. jamoasi rasmiy ravişda faoliyat körsatadi.

Ahadjon Hasanov.