Buğdoy

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 826–828-b. — ziyouz.com

Buğdoy (Triticum) — ğalladoşlar oilasiga mansub ötsimon ösimliklar turkumi; eng qad. va hoz. dunyoning köpgina mamlakatlarda ekiladigan asosiy don ekini. Somatik hujayralarida xromosomalarning soniga köra farq qiladigan 3 (diploid, tetraploid, geksaploid) qatorga kiradigan 30 ga yaqin yovvoyi va madaniy turlari bor. Jahon dehqonçiligida asosan yumşoq B. yoki oddiy B. (T. aestivum, T. vulgare) va qattiq buğdoy (T. durum) ekiladi. Qolgan turlari kam ekiladi yoki butunlay ekilmaydi. Köpgina B. turlari (ararat, maxa, Timofeyev buğdoyi, urartu, fors buğdoyi va b.)ning vatani Zakavkazyedir.

B. Old va Örta Osiyo mamlakatlarida mil. av. 7—6 ming yilliklarda ma'lum bölgan. 17-a.dan boşlab Şim. Amerikada ekila boşladi. B. Yer şarida şim.da 66° ş. k.da (Şvetsiya), Rossiyada esa tajriba maydonlarida 76*44' ş. k.da (Murmansk viloyati); jan.da Avstraliya, Jan. Amerika, Afrikaning jan. çegaralarigaça ekiladi. Jahonda B. ekiladigan mayd.lar 250 mln. gektarga yaqin bölib, yetiştiriladigan donning qariyb 30% B.ga töğri keladi (örtaça 360 mln. t dan ortiq). Asosiy ğallakor mamlakatlar — Rossiya, Qozoğiston, Xitoy, AQŞ, Hindiston, Kanada. Özbekistonda 90-y.larning boşidan respublikaning ğalla mustaqilligini ta'minlaş uçun B. ekiladigan maydonlar kengaytirildi (1,2 mln. ga; 1999).

Botanik tavsifi. B.ning ildiz sistemasi popuk ildiz bölib, asosiy qismi yerning haydalma qatlamida rivojlanadi, ayrim ildizlar esa 180 sm gaça çuqurga kirib boradi. Poyasi — sidirğa böğimlarga bölingan somonpoya, böyi 40—130 sm. B.ning yotib qolişga çidami va hosildorligi poyaning balandligiga boğliq. Bargi poyani nayga öxşab örab turadigan barg qini va lenta şaklidagi barg plastinkasidan iborat. Töpguli köpgulli boşoqçalardan iborat boşoq. B.da çetdan çanglaniş kam uçraydi, köproq özidan çanglanadi. Mevasi — don. Doni yalanğoç (polba B.larda pardali), ovalsimon, tuxumsimon, çöziq yoki şarsimon şaklda, qorin tomonida uzunasiga ketgan egatçali, oq yoki qizğişqönğir rangli böladi. Böliqligi jihatidan yumşoq (urvoqdi) yoki qattiq (yaltiroq, qayroqi) B.ga bölinadi. 1000 ta doni vazni 20— 70 g. Yumşok B. boşoği qiltiqli va qiltiqsiz, qiltiği boşoğidan kaltaroq; doni oq yoki qizğiş, köndalang kesimi dumaloq, içi asosan unsimon. Qattiq B. boşoği ziç, asosan qiltiqli, qiltiqlari boşoğidan uzun va tik ösadi.

Xöjalik ahamiyati. Doni töyimli, tarkibida oqsil (seleksion navlarida 10—12% dan 20—25% gaça, yovvoyi turlarida 25—30% gaça), kraxmal (60— 64%), şuningdek yoğlar (2%), vitaminlar, fermentlar, mineral moddalar va b. bor. Doni, kepagi va b. çiqindilari qimmatli yem, aralaş yem sanoati uçun xom aşyo. Somoni yemxaşak va töşama, quriliş materiali; poyasi qoğoz, karton, örov materiali i. ç., savatlar, qalpoqlar töqiş uçun işlatiladi va h. k. Kök massasi molga beriladi, şuningdek silos qilinadi. B. donidan turli navli unlar, yorma, spirt, kraxmal va b. mahsulotlar işlab çiqariladi.

Biologik xususiyatlari. B.— bir yillik ösimlik, har xil tur va şakllarni duragaylaş yöli b-n köp yillik B. navlari yaratilgan (q. Buğdoybuğdoyiq duragaylari). Kuzgi, bahori, yarim kuzgi va kuz hamda bahorda ekilganida ham hosil beradigan (duoba) turlari ham bor. Kuzgi B. bahorgisidan biologik jyhatdan farq qiladi, sovuqqa va qurğoqçilikka çidamli, tuproq harorati 4—5° bölganda unib çiqadi. Ayniqsa boşoqlaş davrida namga talabçan. Vegetatsiya davrida kuzgi B. uçun 2100°, bahori B. uçun kamida 1300° samarali harorat talab etiladi. Qurğoqçilik hosiddorlikni pasaytiradi. Kuzgi buğdoyning vegetatsiya davri kuzda 45— 50, bahor—yozda 75—100 kun, bahori buğdoyniki 90— 100 kun. Kuzgi buğdoy qor qoplami qalin bölganda —35° gaça sovuqqa çidaydi. Bahori buğdoy maysalari —8— 10° daraja sovuqqa bardoş beradi. Kuzgi B. hosiddorligi suvli yerlarda 20— 25 (ayrim hollarda 70—80) s/ga, lalmi yerlarda bahori B. hosildorligi 12—18 s/ga boradi.

Agrotexnikasi. Suğoriladigan mintaqalarda kuzgi B.ni makkajöxori, ğöza, kartoşka va b. dala ekinlaridan böşagan unumdor yerlarga ekiş tavsiya etiladi. Nordon va şörlangan tuproqda yaxşi ösmaydi. Ekiş usuli yoppasiga qatorlab (qator orasi 12— 15 sm) yoki tor qatorlab (qator orasi 7—8 sm) ekiladi. Ekiş meyori — lalmi yerlarda gektariga 70—110 kg, suğoriladigan mintaqalarda gektariga 170—200 kg, ekiş çuqurligi 4—6 sm; kuzgi B. çuqurroq ekiladi, ekiş meyori 10—15% ortiq olinadi, uruglik ekiş oldidan saralanib, dorilanadi. Özbekistonning suğoriladigan şaroitida B. ekiladigan yerga ekiş oldindan 10—15 t göng, 40—80 kg fosfor, 40—100 kg azot, kaliy solinadi, ösuv davrida ham ekinzor öğitlanadi, suvli yerlarda ösuv davrida 2—3 marta suğoriladi, Özbekistonda pişib yetilgan buğdoyzorlar yoppasiga bir yöla ğalla kombaynlari b-n öribyiğib olinadi.

Navlari. Özbekistonda 1937—96 y.larda B. böyiça 6 marta (1937—61; 194464; 196065; 196375; 197080; 198085; 199095) nav almaştirildi. B. böyiça uruğlik va yangi B. navlarini yaratişda Milyutin (Ğallaorol) davlat seleksiya st-yasi |1937; hoz. Suvli yerlarda boşoqli va dukkakli ekinlar i. t. inti (Andijon ş.)ning Ğallaorol filiali] muhim işlarni amalga oşirdi. Suğoriladigan maydonlarda B.ning Qiltiqsiz (Bezostaya 1), Unumli buğdoy, Sete Serros, Sangzor 4, Intensiv, Yonboş, lalmi yerlarda Kizil buğdoy (qad. jaydari nav). Kizil Şalola (Krasnovodopadskaya 210), Surxok 5688, Tezpişar va b. navlari ekiladi. 1995 y.dan Rossiyaning Krasnodar ölkasi, Ukrainadan keltirib ekilayotgan Skifyanka, Yuna navlari suğoriladigan maydonlarda gektaridan 50—70 s hosil beriş imkoniyatiga ega. B. zararkunandalari: don tunlami, gessen paşşasi, kökköz, şved paşşasi, hasva va b. Kasalliklari: qorakuya, qora zang, unşudring va b.

Ad.: Kazakov Ye.D., Zernovedeniye s osnovami rasteniyevodstva, 3izd., M., 1983; Udaçin R. A., Şaxmedov I. Ş., Pşenitsa v Sredney Azii, T., 1984; Pşenitsi mira, 2izd., L., 1987.

Köziboy Duşamov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БУҒДОЙ (Triticum) — ғалладошлар оиласига мансуб ўтсимон ўсимликлар туркуми; энг қад. ва ҳоз. дунёнинг кўпгина мамлакатларда экиладиган асосий дон экини. Соматик ҳужайраларида хромосомаларнинг сонига кўра фарқ қиладиган 3 (диплоид, тетраплоид, гексаплоид) қаторга кирадиган 30 га яқин ёввойи ва маданий турлари бор. Жаҳон деҳқончилигида асосан юмшоқ Б. ёки оддий Б. (Т. aestivum, Т. vulgare) ва қаттиқ буғдой (Т. durum) экилади. Қолган турлари кам экилади ёки бутунлай экилмайди. Кўпгина Б. турлари (арарат, маха, Тимофеев буғдойи, урарту, форс буғдойи ва б.)нинг ватани Закавказьедир.

Б. Олд ва Ўрта Осиё мамлакатларида мил. ав. 7—6 минг йилликларда маълум бўлган. 17-а.дан бошлаб Шим. Америкада экила бошлади. Б. Ер шарида шим.да 66° ш. к.да (Швеция), Россияда эса тажриба майдонларида 76*44’ ш. к.да (Мурманск вилояти); жан.да Австралия, Жан. Америка, Африканинг жан. чегараларигача экилади. Жаҳонда Б. экиладиган майд.лар 250 млн. гектарга яқин бўлиб, етиштириладиган доннинг қарийб 30% Б.га тўғри келади (ўртача 360 млн. т дан ортиқ). Асосий ғаллакор мамлакатлар — Россия, Қозоғистон, Хитой, АҚШ, Ҳиндистон, Канада. Ўзбекистонда 90-й.ларнинг бошидан республиканинг ғалла мустақиллигини таъминлаш учун Б. экиладиган майдонлар кенгайтирилди (1,2 млн. га; 1999).

Ботаник тавсифи. Б.нинг илдиз системаси попук илдиз бўлиб, асосий қисми ернинг ҳайдалма қатламида ривожланади, айрим илдизлар эса 180 см гача чуқурга кириб боради. Пояси — сидирға бўғимларга бўлинган сомонпоя, бўйи 40—130 см. Б.нинг ётиб қолишга чидами ва ҳосилдорлиги поянинг баландлигига боғлиқ. Барги пояни найга ўхшаб ўраб турадиган барг қини ва лента шаклидаги барг пластинкасидан иборат. Тўпгули кўпгулли бошоқчалардан иборат бошоқ. Б.да четдан чангланиш кам учрайди, кўпроқ ўзидан чангланади. Меваси — дон. Дони яланғоч (полба Б.ларда пардали), овалсимон, тухумсимон, чўзиқ ёки шарсимон шаклда, қорин томонида узунасига кетган эгатчали, оқ ёки қизғишқўнғир рангли бўлади. Бўлиқлиги жиҳатидан юмшоқ (урвоқди) ёки қаттиқ (ялтироқ, қайроқи) Б.га бўлинади. 1000 та дони вазни 20— 70 г. Юмшок Б. бошоғи қилтиқли ва қилтиқсиз, қилтиғи бошоғидан калтароқ; дони оқ ёки қизғиш, кўндаланг кесими думалоқ, ичи асосан унсимон. Қаттиқ Б. бошоғи зич, асосан қилтиқли, қилтиқлари бошоғидан узун ва тик ўсади.

Хўжалик аҳамияти. Дони тўйимли, таркибида оқсил (селекцион навларида 10—12% дан 20—25% гача, ёввойи турларида 25—30% гача), крахмал (60— 64%), шунингдек ёғлар (2%), витаминлар, ферментлар, минерал моддалар ва б. бор. Дони, кепаги ва б. чиқиндилари қимматли ем, аралаш ем саноати учун хом ашё. Сомони емхашак ва тўшама, қурилиш материали; пояси қоғоз, картон, ўров материали и. ч., саватлар, қалпоқлар тўқиш учун ишлатилади ва ҳ. к. Кўк массаси молга берилади, шунингдек силос қилинади. Б. донидан турли навли унлар, ёрма, спирт, крахмал ва б. маҳсулотлар ишлаб чиқарилади.

Биологик хусусиятлари. Б.— бир йиллик ўсимлик, ҳар хил тур ва шаклларни дурагайлаш йўли б-н кўп йиллик Б. навлари яратилган (қ. Буғдойбуғдойиқ дурагайлари). Кузги, баҳори, ярим кузги ва куз ҳамда баҳорда экилганида ҳам ҳосил берадиган (дуоба) турлари ҳам бор. Кузги Б. баҳоргисидан биологик жйҳатдан фарқ қилади, совуққа ва қурғоқчиликка чидамли, тупроқ ҳарорати 4—5° бўлганда униб чиқади. Айниқса бошоқлаш даврида намга талабчан. Вегетация даврида кузги Б. учун 2100°, баҳори Б. учун камида 1300° самарали ҳарорат талаб этилади. Қурғоқчилик ҳосиддорликни пасайтиради. Кузги буғдойнинг вегетация даври кузда 45— 50, баҳор—ёзда 75—100 кун, баҳори буғдойники 90— 100 кун. Кузги буғдой қор қоплами қалин бўлганда —35° гача совуққа чидайди. Баҳори буғдой майсалари —8— 10° даража совуққа бардош беради. Кузги Б. ҳосиддорлиги сувли ерларда 20— 25 (айрим ҳолларда 70—80) ц/га, лалми ерларда баҳори Б. ҳосилдорлиги 12—18 ц/га боради.

Агротехникаси. Суғориладиган минтақаларда кузги Б.ни маккажўхори, ғўза, картошка ва б. дала экинларидан бўшаган унумдор ерларга экиш тавсия этилади. Нордон ва шўрланган тупроқда яхши ўсмайди. Экиш усули ёппасига қаторлаб (қатор ораси 12— 15 см) ёки тор қаторлаб (қатор ораси 7—8 см) экилади. Экиш меъёри — лалми ерларда гектарига 70—110 кг, суғориладиган минтақаларда гектарига 170—200 кг, экиш чуқурлиги 4—6 см; кузги Б. чуқурроқ экилади, экиш меъёри 10—15% ортиқ олинади, уруглик экиш олдидан сараланиб, дориланади. Ўзбекистоннинг суғориладиган шароитида Б. экиладиган ерга экиш олдиндан 10—15 т гўнг, 40—80 кг фосфор, 40—100 кг азот, калий солинади, ўсув даврида ҳам экинзор ўғитланади, сувли ерларда ўсув даврида 2—3 марта суғорилади, Ўзбекистонда пишиб етилган буғдойзорлар ёппасига бир йўла ғалла комбайнлари б-н ўрибйиғиб олинади.

Навлари. Ўзбекистонда 1937—96 й.ларда Б. бўйича 6 марта (1937—61; 194464; 196065; 196375; 197080; 198085; 199095) нав алмаштирилди. Б. бўйича уруғлик ва янги Б. навларини яратишда Милютин (Ғаллаорол) давлат селекция ст-яси |1937; ҳоз. Сувли ерларда бошоқли ва дуккакли экинлар и. т. инти (Андижон ш.)нинг Ғаллаорол филиали] муҳим ишларни амалга оширди. Суғориладиган майдонларда Б.нинг Қилтиқсиз (Безостая 1), Унумли буғдой, Сете Церрос, Сангзор 4, Интенсив, Ёнбош, лалми ерларда Кизил буғдой (қад. жайдари нав). Кизил Шалола (Красноводопадская 210), Сурхок 5688, Тезпишар ва б. навлари экилади. 1995 й.дан Россиянинг Краснодар ўлкаси, Украинадан келтириб экилаётган Скифянка, Юна навлари суғориладиган майдонларда гектаридан 50—70 ц ҳосил бериш имкониятига эга. Б. зараркунандалари: дон тунлами, гессен пашшаси, кўккўз, швед пашшаси, ҳасва ва б. Касалликлари: қоракуя, қора занг, уншудринг ва б.

Ад.: Казаков Е.Д., Зерноведение с основами растениеводства, 3изд., М., 1983; Удачин Р. А., Шахмедов И. Ш., Пшеница в Средней Азии, Т., 1984; Пшеницы мира, 2изд., Л., 1987.

Кўзибой Душамов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.