Buğdoydoşlar

Buğdoydoşlar (ğalladoşlar) (Roaseaye yoki Gramineae) — bir uruğ pallali ösimliklar oilasi. Bir yillik, ikki yillik yoki köp yillik öt, ba'zan buta yoki daraxtlardan taşkil topgan. Poyasi silindrsimon tik yoki yonboşlab kötarilib ösadi, böğimlarga bölingan, içi ğovak, şuning uçun u poxol yoki somon deb ham ataladi. Böyi 1 sm dan bir neçta ön m gaça; ba'zilarining poyasi yoğoçlanib baland bölib ösadi (mas, bambukning böyi 40 m, diametri 30 sm gaça). Barglari oddiy, ipsimon, qalami, bandsiz, navbatlaşib joylaşgan, qinli. Poyaning bir qismi şu barg qini içida joylaşadi. Gullari ikki jinsli, ba'zan bir jinsli, mayda, körimsiz, oddiy töpgullarga (boşoqçalarga) yiğilgan; bular esa murakkab töpgullar, şingil, rövak va b. hosil qiladi. Boşoqçalari bitta yoki bir neçta, ba'zan köp gulli. Mevasi don, ba'zan danaksimon, yonğoqsimon yoki rezavor. Uruğining köp qismi kraxmalli endospermdan iborat. B.ning köpçiligi uzun ildiz poyali va popuk ildizli. B.ning 600 turkumi, 10000 turi ma'lum. Özbekistonda 91 turkumi (270 turi) usadi. Kupinça B. uçta kenja oilaçaga bulinadi. B. yer şarining hamma qismida keng tarqalgan, köpçilik turlari tropik mamlakatlarda uçraydi. B. qalin ötzorlar, piçanzorlar, ötloqlar, savanna, preriy va b. hosil qiladi. B.ga muhim madaniy don ösimliklaridan — buğdoy, şoli, makka, suli, arpa, javdar, tariq, oq jöxori va b. (q. Donli ekinlar) hamda şakarqamiş kiradi, şuning uçun ham kişilar hayotida ularning ahamiyati katta. Yovvoyi holda ösuvçi — oqsöxta, raygras, buğdoyiq va b. köpçilik turlari q. x. hayvonlari uçun yemxaşak (q. Yemxaşak ekinlari) hisoblanadi.

B.ning ba'zi turlaridan texnik ösimlik sifatida foydalanib, ulardan kraxmal, spirt, qoğoz, xuşböy va yeyiladigan moy olinadi va quriliş materiallari, arqon, çutka va b. tayyorlaşda foydalaniladi. Köpçilik turlari dorivor, ba'zilari manzarali. Kuçma qumlarni mustahkamlaş uçun ekiladigan turlari ham bor. Ba'zilari begona öt.

Öktam Pratov.