Buğlaniş
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 823-b. — ziyouz.com
Buğlaniş — moddalarning suyuq yoki qattiq agregat holatlaridan gaz holatiga ötiş jarayoni. Bunda molekula suyuqlik (yoki qattiq jism) dan taşqariga buğlanib çiqişi uçun sirt çegarasidagi molekulalarning tortişiş kuçini yengişi kerak. Undan taşqari, modda suyuq (yoki qattiq) holatdan buğ holatga ötayotganida hajmi kattalaşadi. Bunda taşqi bosim kuçiga qarşi iş bajariladi. Bu iş suyuqdik (yoki qattiq jism) molekulalarining içki energiyasi hisobiga bajariladi. Şuning uçun buğlaniş paytida jism soviydi, qattiq jism suyuqlikka nisbatan sekin buğlanadi. Qattiq jismlarning suyuqlikka aylanmay buglanişi sublimatsiya deb ataladi.
Buğlaniş issiqligi — muayyan tradagi suyuqlik massa birligining buğlanişi uçun zarur issiqlik miqdori. Odatda, bu miqdor soliştirma yaşirin buğlaniş issiqligi deb yuritiladi. Xalqaro birliklar tizimid» uning birligi 2L
Buğning kondensatsiyalaniş i — suyuqlik (yoki qattiq jism) molekulalarining tartibsiz issiklik harakati tufayli buğ holatidan qaytadan suyuqlik (yoki qattiq jism)ga aylaniş jarayoni. Buğning kondensatsiyalanişi buğlanişga teskari jarayon. Buğ suyuqlik (yoki qattiq jism) b-n muvozanatda bölişi yoki muvozanatda bölmasligi mumkin. Buğ va suyuqlik (yoki qattiq jism) bir-biriga çegaradoş bölganda muvozanatlaşgan kondensatsiyalaniş kuzatiladi. Ular çegaradoş bölmagan hollarda esa buğ t-rasi pasayganda yoki hajmi kiçrayganda kondensatsiyalaniş boşlanadi. Buğning qattiq jism sirtini höllaşhöllamasligiga qarab, kondensatsiyalaniş tufayli tomçi yoki parda hosil böladi. B. sanoatda binolarni isitiş va mexanik energiya oliş uçun işlatiladi. BUĞ (arab. — muguz, şox), burğu — şox, sopoldan yasalgan qad. puflama çolğu. Odamlarni töplaş, ogohlantiriş uçun işlatilgan. B.ning puflanadigan uç tomoni ingiçka bölib, yonida teşikparda yöq. Bir xil, lekin ança olisdan eşitiladigan tovuşlar çiqaradi. Örta Osiyoda ayniqsa Amir Temur va Temuriylar davrida laşkarlarga noğora, karnaylar qatori, muayyan xizmatlari uçun B. topşirilganligi haqida ma'lumotlar mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУҒЛАНИШ — моддаларнинг суюқ ёки қаттиқ агрегат ҳолатларидан газ ҳолатига ўтиш жараёни. Бунда молекула суюқлик (ёки қаттиқ жисм) дан ташқарига буғланиб чиқиши учун сирт чегарасидаги молекулаларнинг тортишиш кучини енгиши керак. Ундан ташқари, модда суюқ (ёки қаттиқ) ҳолатдан буғ ҳолатга ўтаётганида ҳажми катталашади. Бунда ташқи босим кучига қарши иш бажарилади. Бу иш суюқдик (ёки қаттиқ жисм) молекулаларининг ички энергияси ҳисобига бажарилади. Шунинг учун буғланиш пайтида жисм совийди, қаттиқ жисм суюқликка нисбатан секин буғланади. Қаттиқ жисмларнинг суюқликка айланмай бугланиши сублимация деб аталади.
Буғланиш иссиқлиги — муайян традаги суюқлик масса бирлигининг буғланиши учун зарур иссиқлик миқдори. Одатда, бу миқдор солиштирма яширин буғланиш иссиқлиги деб юритилади. Халқаро бирликлар тизимид» унинг бирлиги 2L
Буғнинг конденсацияланиш и — суюқлик (ёки қаттиқ жисм) молекулаларининг тартибсиз иссиклик ҳаракати туфайли буғ ҳолатидан қайтадан суюқлик (ёки қаттиқ жисм)га айланиш жараёни. Буғнинг конденсацияланиши буғланишга тескари жараён. Буғ суюқлик (ёки қаттиқ жисм) б-н мувозанатда бўлиши ёки мувозанатда бўлмаслиги мумкин. Буғ ва суюқлик (ёки қаттиқ жисм) бир-бирига чегарадош бўлганда мувозанатлашган конденсацияланиш кузатилади. Улар чегарадош бўлмаган ҳолларда эса буғ т-раси пасайганда ёки ҳажми кичрайганда конденсацияланиш бошланади. Буғнинг қаттиқ жисм сиртини ҳўллашҳўлламаслигига қараб, конденсацияланиш туфайли томчи ёки парда ҳосил бўлади. Б. саноатда биноларни иситиш ва механик энергия олиш учун ишлатилади. БУҒ (араб. — мугуз, шох), бурғу — шох, сополдан ясалган қад. пуфлама чолғу. Одамларни тўплаш, огоҳлантириш учун ишлатилган. Б.нинг пуфланадиган уч томони ингичка бўлиб, ёнида тешикпарда йўқ. Бир хил, лекин анча олисдан эшитиладиган товушлар чиқаради. Ўрта Осиёда айниқса Амир Темур ва Темурийлар даврида лашкарларга ноғора, карнайлар қатори, муайян хизматлари учун Б. топширилганлиги ҳақида маълумотлар мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.