Buğusimonlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 832-b. — ziyouz.com
Buğusimonlar (Cervidae) juft tuyoqli sut emizuvçilar oilasi. Dumi kalta, boşi uzunçoq, oyoqlari ingiçka, qomati kelişgan. Yuqori jağida kurak tişlari yöq. Oziq tişlari yassi, dumi ostida katta oq xoli — «darça»si bor. Yoş B. köpinça olaçipor böladi. Suv B.idan taşqari, deyarli hamma B.ning şoxi bor, lekin ayrim turlarining faqat erkagida şox böladi. Şimol buğusining erkagi ham, urğoçisi ham şoxli. B. Yevropa, Osiyo, Amerika va Şim. Afrikada tarqalgan. Toğ va tekisliklardagi örmon, töqay, örmondaşt va tundrada yaşaydi. Turli ötlar, butalar, har xil ösimliklar b-n oziqpanadi. B. 1,5 yoşda voyaga yetadi. Kuzda yoki yoz oxirida juftlaşadi. Bu vaqtda erkaklari bökirib yuradi. Urğoçisi bahorda yoki yoz boşida 1—2 ta, suv B.i 4 ta va undan ham köproq tuğadi. Bahor va kuzda, ba'zi turlari faqat bahorda tullaydi. B.ning 48 turi bölib, ular muntjaklar (Sşvulinae), suv B.i (Hydropotinae), asl B. (Cervinae) va Amerika B.i (Neocervinae) 4 kenja oilaga bölinadi. Muntjaklar kenja oilasiga mansub B.ning böyi 60 sm ça, şoxi kalta. Erkagining ustki jağida xanjardek uzun qoziq tişlari bor. Bu kenja oila 2 uruğ: muntjaklar va tojli buğulardan iborat. Muntjaklar uruğining vakili — Hindiston muntjagi (Muntiacus muntjar). Suv B.i kenja oilasining faqat 1 turi bölib, Xitoyda uçraydi. Dare soxdllaridagi qamişzorlarda 2—3 tadan bölib yuradi. Böyi past (0,5 m ça), şoxi yöq. Erkagining ustki jağidagi uzun qoziq tişlari taşqariga çiqib turadi. Asl B. kenja oilasi buyi 0,6—2,2 m keladigan, ança yirik hayvonlardir. Ustki jağlaridagi qoziq tişlari kiçkina yoki butunlay bölmaydi. Bu kenja oila yelik, los va h. k. dan iborat uruğlarga bölinadi. Özbekistonda asl B.ning bir turi — xongul yaşaydi. Amerika B.i kenja oilasi böyi 0,3—1,3 m keladigan mayda va örta böyli buğulardan iborat. Boşqa B.dan'boş skletidagi ba'zi suyaklarining tuzilişi b-n farq qiladi. Bu kenja oila mazamalar, pudu, pampas va şimol buğulari uruğlariga bölinadi. B. köplab ovlanadi. Göşti va terisidan foydalaniladi. Asl buğuning pant deb ataladigan yoş şoxlaridan dori tayyorlanadi. Şimol buğusi xonakilaştirilgan bölib, xöjalik uçun katta ahamiyati bor. Kaborgilarning bir turi (Moschus moschiferus) tarqalgan. B.ning 11 turi 20 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУҒУСИМОНЛАР (Cervidae) жуфт туёқли сут эмизувчилар оиласи. Думи калта, боши узунчоқ, оёқлари ингичка, қомати келишган. Юқори жағида курак тишлари йўқ. Озиқ тишлари ясси, думи остида катта оқ холи — «дарча»си бор. Ёш Б. кўпинча олачипор бўлади. Сув Б.идан ташқари, деярли ҳамма Б.нинг шохи бор, лекин айрим турларининг фақат эркагида шох бўлади. Шимол буғусининг эркаги ҳам, урғочиси ҳам шохли. Б. Европа, Осиё, Америка ва Шим. Африкада тарқалган. Тоғ ва текисликлардаги ўрмон, тўқай, ўрмондашт ва тундрада яшайди. Турли ўтлар, буталар, ҳар хил ўсимликлар б-н озиқпанади. Б. 1,5 ёшда вояга етади. Кузда ёки ёз охирида жуфтлашади. Бу вақтда эркаклари бўкириб юради. Урғочиси баҳорда ёки ёз бошида 1—2 та, сув Б.и 4 та ва ундан ҳам кўпроқ туғади. Баҳор ва кузда, баъзи турлари фақат баҳорда туллайди. Б.нинг 48 тури бўлиб, улар мунтжаклар (Сщvulinae), сув Б.и (Hydropotinae), асл Б. (Cervinae) ва Америка Б.и (Neocervinae) 4 кенжа оилага бўлинади. Мунтжаклар кенжа оиласига мансуб Б.нинг бўйи 60 см ча, шохи калта. Эркагининг устки жағида ханжардек узун қозиқ тишлари бор. Бу кенжа оила 2 уруғ: мунтжаклар ва тожли буғулардан иборат. Мунтжаклар уруғининг вакили — Ҳиндистон мунтжаги (Muntiacus muntjar). Сув Б.и кенжа оиласининг фақат 1 тури бўлиб, Хитойда учрайди. Даре сохдлларидаги қамишзорларда 2—3 тадан бўлиб юради. Бўйи паст (0,5 м ча), шохи йўқ. Эркагининг устки жағидаги узун қозиқ тишлари ташқарига чиқиб туради. Асл Б. кенжа оиласи буйи 0,6—2,2 м келадиган, анча йирик ҳайвонлардир. Устки жағларидаги қозиқ тишлари кичкина ёки бутунлай бўлмайди. Бу кенжа оила елик, лось ва ҳ. к. дан иборат уруғларга бўлинади. Ўзбекистонда асл Б.нинг бир тури — хонгул яшайди. Америка Б.и кенжа оиласи бўйи 0,3—1,3 м келадиган майда ва ўрта бўйли буғулардан иборат. Бошқа Б.дан’бош склетидаги баъзи суякларининг тузилиши б-н фарқ қилади. Бу кенжа оила мазамалар, пуду, пампас ва шимол буғулари уруғларига бўлинади. Б. кўплаб овланади. Гўшти ва терисидан фойдаланилади. Асл буғунинг пант деб аталадиган ёш шохларидан дори тайёрланади. Шимол буғуси хонакилаштирилган бўлиб, хўжалик учун катта аҳамияти бор. Каборгиларнинг бир тури (Moschus moschiferus) тарқалган. Б.нинг 11 тури 20 кенжа тури Халқаро Қизил китобга киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.