Buloqlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 691–692-b. — ziyouz.com
Buloqlar BULOQLAR, çaşmalar — yer osti suvlarining tabiiy holatda yer yuzasiga çiqişi (quruqlikda yoki suv ostida). B. suvli qatlamlarni daryo vodiylari, jarliklar, köl çökmalari kesib ötişidan, tektonik yoriklar, otqindi va çökindi jinslar kontakt zonalari mavjudligidan, suvli jinslar filtratsiya xossasining bir xil emasligidan paydo böladi. B. 2 ga bölinadi: 1) qaynar B.— yer ostidan gidrostatik bosim, gaz va buğlar ta'sirida yer yuzasiga çiqadi. Farğona vodiysida (Şörsuv, Jalolobod), Tojikistonda (Obigarm, Issiqbuloq) köp. Qaynar B. paydo böliş şaroitiga qarab erozion va gaz bosimliga bölinadi. Bu B. artezian suvli qatlamlarning erozion kesilişi, tektonik yoriklardan otilib çiqişi hamda jarlik, soy va daryo vodiylarining suvli qatlamlarni kesib ötişi natijasida paydo böladi. Bunday B. Buxoro va Qoraqum neftgazli r-nlarida uçraydi; 2) sokin B.— sizot suvli katamlarning oldini suv ötkazmaydigan jinslar tösib qolişi yoki oçilib qolişi, karst buloklarining yer yuzasiga çiqişidan hosil böladi. Karst B.ning kattalari köp suvli (voklyuz). Ayrim karst B.dan sek. iga 200—250 l suv çiqadi. Bunday B. Farğona vodiysi jan. da, Zarafşon va Qaşqadaryo vodiylarida köp, ulardan aholi keng foydalanadi. Bulardan taşqari sek.iga 1000—1100 l suv beradigan yirik B. ham bor. Özbekistonda bunday B.lardan Qorabuloq (Qaşqadaryo), Nurota va Deytbaland (Samarqand viloyati) da mavjud. B.dan çiqayotgan suvning özgarişiga kura doimiy, davriy va özgaruvçan, t-rasi böyiça sovuq (0°— 20°), issiq (20°—42°), qaynoq (40°— 100°), juda qaynoq (100° dan ortiq) B.lar böladi. B.dan ekinlarni suğorişda, sanoatda, aholini suv b-n ta'minlaş va davolanişda (Xöjaipok buloği, Qaşqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida) foydalaniladi. Suvi içiladigan va suğorişda foydalaniladigan B. Farğona, Zarafşon, Qaşqadaryo, Nurota, Toşkent vohalarining toğ oldi joylarida köp. Bu yerlarda ayrim B.ning byoradigan suvi sek.iga 10—15 l ga yetadi. Şifobaxş B. Tojikiston (Garmçaşma, Xöjaobigarm), Qirğiziston (Jalolobod, Issiqota, Jetiöğuz, Oqsuv), Özbekiston (Şohimardon) va b. yerlarda bor. Toşkent ş. Çorsu maydonida ham 1960-y.lar oxirlarigaça «Çorsu» mehmonxonasi örnida Ukkoşa buloği maşhur bölgan. Sanoat ahamiyatiga ega şör (tarkibida yod, bor, brom va b. elementlar bölgan) B. toğ oldi, toğ orasidagi botiq, artezian xavzalar (Fargona, Buxoro, Qarşi, Qoraqum)da uçraydi. Özbekistonda B.dan töğri foydalaniş maqsadida buloqli joylarning gidrogeologiya şaroitlari, B.lar paydo bölişi jarayoni, suv t-rasi, tarkibi va çiqadigan miqsori örganiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУЛОҚЛАР, чашмалар — ер ости сувларининг табиий ҳолатда ер юзасига чиқиши (қуруқликда ёки сув остида). Б. сувли қатламларни дарё водийлари, жарликлар, кўл чўкмалари кесиб ўтишидан, тектоник ёриклар, отқинди ва чўкинди жинслар контакт зоналари мавжудлигидан, сувли жинслар фильтрация хоссасининг бир хил эмаслигидан пайдо бўлади. Б. 2 га бўлинади: 1) қайнар Б.— ер остидан гидростатик босим, газ ва буғлар таъсирида ер юзасига чиқади. Фарғона водийсида (Шўрсув, Жалолобод), Тожикистонда (Обигарм, Иссиқбулоқ) кўп. Қайнар Б. пайдо бўлиш шароитига қараб эрозион ва газ босимлига бўлинади. Бу Б. артезиан сувли қатламларнинг эрозион кесилиши, тектоник ёриклардан отилиб чиқиши ҳамда жарлик, сой ва дарё водийларининг сувли қатламларни кесиб ўтиши натижасида пайдо бўлади. Бундай Б. Бухоро ва Қорақум нефтьгазли р-нларида учрайди; 2) сокин Б.— сизот сувли катамларнинг олдини сув ўтказмайдиган жинслар тўсиб қолиши ёки очилиб қолиши, карст булокларининг ер юзасига чиқишидан ҳосил бўлади. Карст Б.нинг катталари кўп сувли (воклюз). Айрим карст Б.дан сек. ига 200—250 л сув чиқади. Бундай Б. Фарғона водийси жан. да, Зарафшон ва Қашқадарё водийларида кўп, улардан аҳоли кенг фойдаланади. Булардан ташқари сек.ига 1000—1100 л сув берадиган йирик Б. ҳам бор. Ўзбекистонда бундай Б.лардан Қорабулоқ (Қашқадарё), Нурота ва Дейтбаланд (Самарқанд вилояти) да мавжуд. Б.дан чиқаётган сувнинг ўзгаришига кура доимий, даврий ва ўзгарувчан, т-раси бўйича совуқ (0°— 20°), иссиқ (20°—42°), қайноқ (40°— 100°), жуда қайноқ (100° дан ортиқ) Б.лар бўлади. Б.дан экинларни суғоришда, саноатда, аҳолини сув б-н таъминлаш ва даволанишда (Хўжаипок булоғи, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида) фойдаланилади. Суви ичиладиган ва суғоришда фойдаланиладиган Б. Фарғона, Зарафшон, Қашқадарё, Нурота, Тошкент воҳаларининг тоғ олди жойларида кўп. Бу ерларда айрим Б.нинг бёрадиган суви сек.ига 10—15 л га етади. Шифобахш Б. Тожикистон (Гармчашма, Хўжаобигарм), Қирғизистон (Жалолобод, Иссиқота, Жетиўғуз, Оқсув), Ўзбекистон (Шоҳимардон) ва б. ерларда бор. Тошкент ш. Чорсу майдонида ҳам 1960-й.лар охирларигача «Чорсу» меҳмонхонаси ўрнида Уккоша булоғи машҳур бўлган. Саноат аҳамиятига эга шўр (таркибида йод, бор, бром ва б. элементлар бўлган) Б. тоғ олди, тоғ орасидаги ботиқ, артезиан хавзалар (Фаргона, Бухоро, Қарши, Қорақум)да учрайди. Ўзбекистонда Б.дан тўғри фойдаланиш мақсадида булоқли жойларнинг гидрогеология шароитлари, Б.лар пайдо бўлиши жараёни, сув т-раси, таркиби ва чиқадиган миқцори ўрганилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.