Bulut
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 694–695-b. — ziyouz.com
Bulut — havodagi suv buğlarining kondensatsiyalaniş (sublimatsiya) mahsuli bölgan suv tomçilari yoki muz kristallari (yokn har ikkalasining aralaşmasi)dan taşkil topgan, atmosfera (yer yuzasidan taşqari) da vujudga keladigan muallaq tizim. Kondensatsiya nam havo t-rasining şudring nuqtasi (berilgan namlik miqdori va bosim özgarmas saqlanganda havoning suv buğiga töyingan vaqgdagi t-rasi) gaça sovişi natijasida paydo böladi. Hajm birligidagi havo massasi traga boğliq holda aniq maksimal miqdordagi suv buğini öziga singdira oladi. Maye, normal atmosfera bosimida 1 m3 havo 0° da 5 g, 10°da —9,5 g, 30°da esa 30 g suv buğini öziga singdira oladi, ortiqçasi suv tomçilariga aylanadi. B.ning vujudga kelişida havodagi höllanadigan muallaq qattiq (kristall) va suyuq zarralar katta ahamiyatga ega; ularning radiusi 10~5—10~3 sm atrofida. Bularda suv buğining kondensatsiyalanişi öta töyinişdan ança oldin, ya'ni nisbiy namlik 100% atrofida bölganda yoki undan ham kamda boşlanadi. Bu zarralar ma'lum fizik jarayonlar natijasida osmonga kötarilgan yoqilğining yoniş mahsulotlari, dengiz tuzlarining mayda zarralari, kvars çanglari va b. bölib, kondensatsiya yadrosi deb yuritiladi. Ularning miqdori atmosferada bulut hosil bölişi uçun yetarli darajada mavjud. Suv tomçilaridan taşkil topgan B.da tomçilar radiusi har xil bölib, köpçilik hollarda 4 dan 25 mkm ga töğri keladi, muz kristallari köproq olti qirrali ustun yoki prizma şaklida böladi. Ba'zi şaroitlarda ular kattalaşib, yomğir, qor, döl, jala va h.k. tarzida yoğadi. B.ning suvliligi (g/m3) bölajak yoğingarçilik miqdorini aniqlaşda muhim axamiyatga ega. Issiq nam havo massalarida vujudga keluvçi B.da suvlilik darajasi sovuq havodagi B.ga nisbatan ança köp böladi.
B. taşqi körinişiga köra, asosan, uçga bölinadi; a) patsimon (Cirrus); b) töptöp (Cumulus); v) qatlamli (Stratus). Patsimon B. oq rangln, yupqa, mayin bölib, yuqori balandliklarda vujudga keladi. Töptöp B. minora yoki gulkaram şaklida, asosi yassi böladi. Qatlamli B. yetarliça bir jinsli, kulrang, aniq şaklga ega emas, osmonning köz ilğaydigan butun qismini qoplab turadi.
B. qanday balandliklarda paydo bölişiga qarab ham turlarga ajratiladi: a) 2000 m dan pastda quyi qatl a m B.; b) 2000 m b-n 6000 m oraliqda örta qatlam B.; v) 6000 m dan balanddayuqori qatlam B. Bu B.lar, asosan, atmosferaning quyi troposfera qatlamida kuzatiladi. Ular asosida xalqaro tasnif böyiça B.lar 10 ta asosiy körinişga ajratilgan: patsimon B.; patsimon tuptup B.; patsimonqatlamli B.; yuqori— töptöp B.; yuqoriqatlamli B.; qatlamli — töptöp B.; qatlamli B., qatlamliyomğirli B.; töptöp B.; tuptup—yomğirli B.
Paydo böliş jarayoniga köra B. konvektiv, orografik va frontal turlarga bölinadi.
Konvektiv B. töptöp holda kuzatiladi. Quyoş nuri yer sirtini relyefi turlitumanligi va orografiya tufayli har xil qizdiradi, natijada iliq havo yuqoriga kötariladi, atrofdagi kamroq qizigan joylardagi salqinroq havo uning örnini egallaydi, salqinroq havo örnini esa yuqoridan pastga yönalgan havo egallay boşlaydi, natijada yuqoriga va pastga yönalgan oqim vujudga keladi. Şunday qilib, yuqoriga kötariluvçi kuçli vertikal oqimlarda töptöp B. hosil böladi.
Orografik B. toğli joylar old qismida havoning gorizontal oqimi buzilişi natijasida yuqoriga yönalgan tölqinli oqimlarda vujudga keladi. Toğning orqa qismida şu oqimlar pastga tuşayotganida havo isib B. parçalana boşlaydi va u yasmiqsimon şaklga kiradi. Toğlarning kungay tomonidagi havo köproq isindi, natijada uning harakati tezlaşib, kötarila boşlaşi tufayli töptöp B. vujudga kelib, ayrim hollarda yomğir yoğadi.
Frontal B. jumlasiga qatlamli va qatlamliyomğirli B. kiradi. Iliq havo tomoniga siljiydigan iliq va salqin havo massalari oraliğida vujudga keluvçi atmosfera frontlarida iliq havo qiya frontal zona böylab yuqoriga kötarnlişi tufayli katta maydonlarda butun osmonni qoplagan salqin frontlarga xos B. hosil böladi. Şuningdek, siklonning iliq va salqin frontlarida ham ularga xos B. mavjud.
B. fazaviy holati böyiça 3 xil böladi: suv tomçilaridan taşkil topgan suvli B., muz zarralaridan iborat muzli B. hamda suv tomçilari va muz zarralaridan hosil bölgan aralaş B. Tra noldan past bölganda ham suv tomçilaridan taşkil topgan B. uçraydi. Bunday B.da suv tomçilari uta sovigan holatda böladi. Yoğinlar köproq aralaş B.dan yoğadi. Yuqori troposferada, ba'zida tropopauza balandligida öta yupqa patsimon B. uçraydi; ular asosan örta kengliklarda 6—8 km balandlikda, tropiklarda —6 dan 18 km gaça, qutbda 3—8 km balandlikda yotadi. Yuqori (20—30 km) qatlamda esa tovlanuvçi B. va, nihoyat, mezosferaning yuqori qismi va ionosferaning pastki qismida —75 dan 90 km gaça qatlamda kumuşsimon B. kuzatiladi. B. obhavo va iklim özgarişlariga katta ta'sir körsatadi. B.ning fazaviy holati va tuzilişini sun'iy ravişda özgartirib, undagi ba'zi jarayonlarni rostlab turiş mumkin. B.ga fizikkimyoviy ta'sir körsatiş yöli b-n qöşimça yoğin yoğdiriş, döl yoğişiiing oldini oliş, past B. va tumanlarni tarqatib yuboriş mumkin.
Yöldoş Toğaymurodov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУЛУТ — ҳаводаги сув буғларининг конденсацияланиш (сублимация) маҳсули бўлган сув томчилари ёки муз кристаллари (ёкн ҳар иккаласининг аралашмаси)дан ташкил топган, атмосфера (ер юзасидан ташқари) да вужудга келадиган муаллақ тизим. Конденсация нам ҳаво т-расининг шудринг нуқтаси (берилган намлик миқдори ва босим ўзгармас сақланганда ҳавонинг сув буғига тўйинган вақгдаги т-раси) гача совиши натижасида пайдо бўлади. Ҳажм бирлигидаги ҳаво массаси трага боғлиқ ҳолда аниқ максимал миқдордаги сув буғини ўзига сингдира олади. Мае, нормал атмосфера босимида 1 м3 ҳаво 0° да 5 г, 10°да —9,5 г, 30°да эса 30 г сув буғини ўзига сингдира олади, ортиқчаси сув томчиларига айланади. Б.нинг вужудга келишида ҳаводаги ҳўлланадиган муаллақ қаттиқ (кристалл) ва суюқ зарралар катта аҳамиятга эга; уларнинг радиуси 10~5—10~3 см атрофида. Буларда сув буғининг конденсацияланиши ўта тўйинишдан анча олдин, яъни нисбий намлик 100% атрофида бўлганда ёки ундан ҳам камда бошланади. Бу зарралар маълум физик жараёнлар натижасида осмонга кўтарилган ёқилғининг ёниш маҳсулотлари, денгиз тузларининг майда зарралари, кварц чанглари ва б. бўлиб, конденсация ядроси деб юритилади. Уларнинг миқдори атмосферада булут ҳосил бўлиши учун етарли даражада мавжуд. Сув томчиларидан ташкил топган Б.да томчилар радиуси ҳар хил бўлиб, кўпчилик ҳолларда 4 дан 25 мкм га тўғри келади, муз кристаллари кўпроқ олти қиррали устун ёки призма шаклида бўлади. Баъзи шароитларда улар катталашиб, ёмғир, қор, дўл, жала ва ҳ.к. тарзида ёғади. Б.нинг сувлилиги (г/м3) бўлажак ёғингарчилик миқдорини аниқлашда муҳим ахамиятга эга. Иссиқ нам ҳаво массаларида вужудга келувчи Б.да сувлилик даражаси совуқ ҳаводаги Б.га нисбатан анча кўп бўлади.
Б. ташқи кўринишига кўра, асосан, учга бўлинади; а) патсимон (Cirrus); б) тўптўп (Cumulus); в) қатламли (Stratus). Патсимон Б. оқ ранглн, юпқа, майин бўлиб, юқори баландликларда вужудга келади. Тўптўп Б. минора ёки гулкарам шаклида, асоси ясси бўлади. Қатламли Б. етарлича бир жинсли, кулранг, аниқ шаклга эга эмас, осмоннинг кўз илғайдиган бутун қисмини қоплаб туради.
Б. қандай баландликларда пайдо бўлишига қараб ҳам турларга ажратилади: а) 2000 м дан пастда қуйи қатл а м Б.; б) 2000 м б-н 6000 м оралиқда ўрта қатлам Б.; в) 6000 м дан баланддаюқори қатлам Б. Бу Б.лар, асосан, атмосферанинг қуйи тропосфера қатламида кузатилади. Улар асосида халқаро тасниф бўйича Б.лар 10 та асосий кўринишга ажратилган: патсимон Б.; патсимон туптуп Б.; патсимонқатламли Б.; юқори— тўптўп Б.; юқориқатламли Б.; қатламли — тўптўп Б.; қатламли Б., қатламлиёмғирли Б.; тўптўп Б.; туптуп—ёмғирли Б.
Пайдо бўлиш жараёнига кўра Б. конвектив, орографик ва фронтал турларга бўлинади.
Конвектив Б. тўптўп ҳолда кузатилади. Қуёш нури ер сиртини рельефи турлитуманлиги ва орография туфайли ҳар хил қиздиради, натижада илиқ ҳаво юқорига кўтарилади, атрофдаги камроқ қизиган жойлардаги салқинроқ ҳаво унинг ўрнини эгаллайди, салқинроқ ҳаво ўрнини эса юқоридан пастга йўналган ҳаво эгаллай бошлайди, натижада юқорига ва пастга йўналган оқим вужудга келади. Шундай қилиб, юқорига кўтарилувчи кучли вертикал оқимларда тўптўп Б. ҳосил бўлади.
Орографик Б. тоғли жойлар олд қисмида ҳавонинг горизонтал оқими бузилиши натижасида юқорига йўналган тўлқинли оқимларда вужудга келади. Тоғнинг орқа қисмида шу оқимлар пастга тушаётганида ҳаво исиб Б. парчалана бошлайди ва у ясмиқсимон шаклга киради. Тоғларнинг кунгай томонидаги ҳаво кўпроқ исинди, натижада унинг ҳаракати тезлашиб, кўтарила бошлаши туфайли тўптўп Б. вужудга келиб, айрим ҳолларда ёмғир ёғади.
Фронтал Б. жумласига қатламли ва қатламлиёмғирли Б. киради. Илиқ ҳаво томонига силжийдиган илиқ ва салқин ҳаво массалари оралиғида вужудга келувчи атмосфера фронтларида илиқ ҳаво қия фронтал зона бўйлаб юқорига кўтарнлиши туфайли катта майдонларда бутун осмонни қоплаган салқин фронтларга хос Б. ҳосил бўлади. Шунингдек, циклоннинг илиқ ва салқин фронтларида ҳам уларга хос Б. мавжуд.
Б. фазавий ҳолати бўйича 3 хил бўлади: сув томчиларидан ташкил топган сувли Б., муз зарраларидан иборат музли Б. ҳамда сув томчилари ва муз зарраларидан ҳосил бўлган аралаш Б. Тра нолдан паст бўлганда ҳам сув томчиларидан ташкил топган Б. учрайди. Бундай Б.да сув томчилари ута совиган ҳолатда бўлади. Ёғинлар кўпроқ аралаш Б.дан ёғади. Юқори тропосферада, баъзида тропопауза баландлигида ўта юпқа патсимон Б. учрайди; улар асосан ўрта кенгликларда 6—8 км баландликда, тропикларда —6 дан 18 км гача, қутбда 3—8 км баландликда ётади. Юқори (20—30 км) қатламда эса товланувчи Б. ва, ниҳоят, мезосферанинг юқори қисми ва ионосферанинг пастки қисмида —75 дан 90 км гача қатламда кумушсимон Б. кузатилади. Б. обҳаво ва иклим ўзгаришларига катта таъсир кўрсатади. Б.нинг фазавий ҳолати ва тузилишини сунъий равишда ўзгартириб, ундаги баъзи жараёнларни ростлаб туриш мумкин. Б.га физиккимёвий таъсир кўрсатиш йўли б-н қўшимча ёғин ёғдириш, дўл ёғишииинг олдини олиш, паст Б. ва туманларни тарқатиб юбориш мумкин.
Йўлдош Тоғаймуродов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.