Bumin
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 698-b. — ziyouz.com
Bumin (Xitoy tarixiy manbalarida «Tumin») (?—553.7.3) — Turk xoqonligi asosçisi va uning birinçi hukmdori (552—553). Jujan xonligita tobe aşşşuruği (ma'dan qaziş, temir eritiş va undan qurolyaroğlar yasaş b-n şuğullangan)ning sardori. B. 550 y. Xon Anaxuan (520—552) b-n ixtiloflaşiş maqsadida ataylab uning qizini öziga xotinlikka söratadi. Şunda Anaxuan darğazab bölib: «Sen mening bir temir erituvçim böla turib, bunga qanday jur'at etding!» — deb javob qiladi. B. xonning mazkur javobini keltirgan kişini qatl qilib, tezlikda Ğarbiy Vey imperiyasi hukmdori Vendi b-n yaşirinça harbiy ittifoq tuzadida, uning qizi Çanlega uylanadi (551). Söng, B. 552 y. qişida tösatdan jujanlarga hujum qilib, ularni tormor keltiradi. Anaxuan mağlubiyat alamiga çidolmay özini özi öldiradi, uning öğli — taxt vorisi Yanluçen esa jujanlar ittifoqçisi bölmiş Si imperatori huzuriga qoçadi. Şunday qilib, B. «elxon» unvoni b-n ilk Turk xoqonligi taxtiga ötiradi. Ad.: Biçurin N. Ya., Sobraniye svedeniy o narodax, obitavşix v Sredney Azii v drevniye vremena, M. L., 1950; Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУМИН (Хитой тарихий манбаларида «Тумин») (?—553.7.3) — Турк хоқонлиги асосчиси ва унинг биринчи ҳукмдори (552—553). Жужан хонлигита тобе ашшшуруғи (маъдан қазиш, темир эритиш ва ундан қуроляроғлар ясаш б-н шуғулланган)нинг сардори. Б. 550 й. Хон Анахуан (520—552) б-н ихтилофлашиш мақсадида атайлаб унинг қизини ўзига хотинликка сўратади. Шунда Анахуан дарғазаб бўлиб: «Сен менинг бир темир эритувчим бўла туриб, бунга қандай журъат этдинг!» — деб жавоб қилади. Б. хоннинг мазкур жавобини келтирган кишини қатл қилиб, тезликда Ғарбий Вэй империяси ҳукмдори Вэнди б-н яширинча ҳарбий иттифоқ тузадида, унинг қизи Чанлега уйланади (551). Сўнг, Б. 552 й. қишида тўсатдан жужанларга ҳужум қилиб, уларни тормор келтиради. Анахуан мағлубият аламига чидолмай ўзини ўзи ўлдиради, унинг ўғли — тахт вориси Янлучен эса жужанлар иттифоқчиси бўлмиш Ци императори ҳузурига қочади. Шундай қилиб, Б. «элхон» унвони б-н илк Турк хоқонлиги тахтига ўтиради. Ад.: Бичурин Н. Я., Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена, М. Л., 1950; Гумилев Л. Н., Древние тюрки, М., 1967.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.