Buqoq
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 821–822-b. — ziyouz.com
Buqoq — qalqrnsimon bezning kattalaşuvi. Kasallik şu bez funksiyasi özgarmasdan (eutireoz), funksiyasi susayişi (gipotireoz) yoki kuçayişi (tireotoksikoz) b-n keçadi. B.ning bir neça şakli bor. Endemik B. atrof muhitda (suv, tuproq, havoda) yod oz bölgan muayyan geografik çegaralangan hududlarda (jumladan Özbekistonda) uçraydi. Iste'mol qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlarida yod yetişmasligi kasallikning asosiy sababi hisoblanadi. Soğlom odamga bir keçakunduzda 100—200 mikrogramm yod kerak, şu miqdor kamaysa, qalqonsimon bez gormonlari (tiroksin, triyodtironin)ning hosil bölişi kamayadi. Oqibatda, qalqonsimon bezning kattalaşişi kuzatiladi, bolalarda böy ösmay qoladi, ruhiyati özgaradi, aqli ojiz böladi (kretinizm), ba'zan kasallik şiş hosil bölişi b-n keçadi (q. Miksedema).
Sporadik (ondasonda uçraydigan) B.—buqoq endemiyasi bölmagan joylarda rivojlanadi, kasallik keng tarqalmaydi. Diffuz toksik B. (Bazedov kasamigi) — bunda qalqonsimon bez kattalaşuvi b-n birga funksiyasi kuçayadi. Diffuz toksik B.ni 1840 y.da nemis vraçi Karl Bazedov ta'riflab bergani uçun Bazedov kasalligi deb ataladi. Kelib çiqişida irsiy moyillik, immun sistemadagi özgarişlar, ruhiy iztirob muhim örin tutadi. Qalqonsimon bez funksiyasi kuçayişi natijasida muskullar zaiflaşib, bemor serzarda, yiğloqi bölib qoladi, ozib ketadi, közi çaqçayadi (ekzoftalm, oftalmopatiya), köp terlaydi, oyoqqöli, ba'zan butun tanasi titraydi, yuragi tez uradi (taxikardiya), uyqusi buziladi, bir oz isitma çiqadi, tez toliqadi va işga yaroqsiz bölib qoladi. Kasallik oğir keçganida tireotoksik krizga olib borişi mumkin. Bunda asosiy sistema va a'zolar faoliyati izdan çiqadi, tireotoksik koma yuz beradi. Köp tugunli toksik B. — köpinça bir neça yil davomida köp tugunli eutireoid B. b-n ogrib kelayotgan 50—60 yaşar ayollarda uçraydi. Kasallik belgilari diffuz toksik B. ga öxşaş, ammo bunda oftalmopatiya va pretibial miksedema kuzatilmaydi.
B.ni mutaxassis vraç davolaydi, turli gormonal dorilar buyuriladi. Ba'zan jarroxlik yöli b-n davolanadi. Toksik B.ni davolaşda radioaktiv yod ham qöllaniladi.
B.ning ommaviy oldini oliş uçun yodlangan oş tuzi işlatiladi. B. böyiça xavfli guruxdarga (boğça va maktab yoşidagi bolalar, homilador va emizikli ayollar) tarkibida yod tutuvçi (antistrumin, yodid — 100, 200) dorilar beriladi. Umumiy soğlomlaştiriş tadbirlari (bekamu köst ovqatlaniş, sanitariyagigiyena şaroitlarini yaxşilaş va b.) amalga oşiriladi.
Ad.: Islombekov R. Q., Radioaktivniy yod i funksiya şitovidnoy jelezi. T., 1971. Bahodirov K., Fatxullayev I. vab., Içki kasalliklar taşhisi va klinikasi, T., 1996; Qoraboyeva R. A. va b., Içki kasalliklar propedevtikasidan qöllanma, T., 1998.
Zoirxöja Akbarov.
Q.: Miksedema
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУҚОҚ — қалқрнсимон безнинг катталашуви. Касаллик шу без функцияси ўзгармасдан (эутиреоз), функцияси сусайиши (гипотиреоз) ёки кучайиши (тиреотоксикоз) б-н кечади. Б.нинг бир неча шакли бор. Эндемик Б. атроф муҳитда (сув, тупроқ, ҳавода) йод оз бўлган муайян географик чегараланган ҳудудларда (жумладан Ўзбекистонда) учрайди. Истеъмол қилинадиган озиқ-овқат маҳсулотларида йод етишмаслиги касалликнинг асосий сабаби ҳисобланади. Соғлом одамга бир кечакундузда 100—200 микрограмм йод керак, шу миқдор камайса, қалқонсимон без гормонлари (тироксин, трийодтиронин)нинг ҳосил бўлиши камаяди. Оқибатда, қалқонсимон безнинг катталашиши кузатилади, болаларда бўй ўсмай қолади, руҳияти ўзгаради, ақли ожиз бўлади (кретинизм), баъзан касаллик шиш ҳосил бўлиши б-н кечади (қ. Микседема).
Спорадик (ондасонда учрайдиган) Б.—буқоқ эндемияси бўлмаган жойларда ривожланади, касаллик кенг тарқалмайди. Диффуз токсик Б. (Базедов касамиги) — бунда қалқонсимон без катталашуви б-н бирга функцияси кучаяди. Диффуз токсик Б.ни 1840 й.да немис врачи Карл Базедов таърифлаб бергани учун Базедов касаллиги деб аталади. Келиб чиқишида ирсий мойиллик, иммун системадаги ўзгаришлар, руҳий изтироб муҳим ўрин тутади. Қалқонсимон без функцияси кучайиши натижасида мускуллар заифлашиб, бемор серзарда, йиғлоқи бўлиб қолади, озиб кетади, кўзи чақчаяди (экзофтальм, офтальмопатия), кўп терлайди, оёққўли, баъзан бутун танаси титрайди, юраги тез уради (тахикардия), уйқуси бузилади, бир оз иситма чиқади, тез толиқади ва ишга яроқсиз бўлиб қолади. Касаллик оғир кечганида тиреотоксик кризга олиб бориши мумкин. Бунда асосий система ва аъзолар фаолияти издан чиқади, тиреотоксик кома юз беради. Кўп тугунли токсик Б. — кўпинча бир неча йил давомида кўп тугунли эутиреоид Б. б-н огриб келаётган 50—60 яшар аёлларда учрайди. Касаллик белгилари диффуз токсик Б. га ўхшаш, аммо бунда офтальмопатия ва претибиал микседема кузатилмайди.
Б.ни мутахассис врач даволайди, турли гормонал дорилар буюрилади. Баъзан жаррохлик йўли б-н даволанади. Токсик Б.ни даволашда радиоактив йод ҳам қўлланилади.
Б.нинг оммавий олдини олиш учун йодланган ош тузи ишлатилади. Б. бўйича хавфли гурухдарга (боғча ва мактаб ёшидаги болалар, ҳомиладор ва эмизикли аёллар) таркибида йод тутувчи (антиструмин, йодид — 100, 200) дорилар берилади. Умумий соғломлаштириш тадбирлари (бекаму кўст овқатланиш, санитариягигиена шароитларини яхшилаш ва б.) амалга оширилади.
Ад.: Исломбеков Р. Қ., Радиоактивный йод и функция щитовидной железы. Т., 1971. Баҳодиров К., Фатхуллаев И. ваб., Ички касалликлар ташҳиси ва клиникаси, Т., 1996; Қорабоева Р. А. ва б., Ички касалликлар пропедевтикасидан қўлланма, Т., 1998.
Зоирхўжа Акбаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.