Buqoq
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 822-b. — ziyouz.com
Buqoq BUQOQ, ösimliklar raki — ösimliklarda uçraydigan kasallik. Ösimlik ayrim organlarining haddan ortiq va notöğri ösib ketişi natijasida ösimta, ğudda, ösma, şişlar paydo böladi. Bunda hujayralar normal bölinmay, hajmi kengayadi, natijada, kengaygan hujayra töqimasi taşqariga ösimta — şiş bölib ösib çiqadi. Bunday şişlar «buqoq» yoki «rak» deyiladi. Kartoşka B., mevali daraxtlarning ildiz raki, olmaning qora raki, pomidor bakterial raki keng tarqalgan va köp zarar yetkazadi. Kartoşka rakini Sunchytrium endobioticum zamburuği qözğatadi. Kartoşka tuganaklarida, ahyonda poya va barglarida qattiq dömboq şişlar paydo böladi. Bu kasallik içki karantin obyekti hisoblanadi. Rakka çidamli navlar va kasallik yuqmagan uruğlik ekiş, tuproqni nitrafen va b. preparatlar b-n yuqumsizlantiriş çoratadbirlari köriladi. Olma, nok daraxtlaridagi ildiz raki deb ataladigan kasallikni Bacterium tumefaciens bakteriyasi paydo qiladi, kasallik daraxtning ildizi va ildiz böğzini şikastlaydi. Olmaning qora rakini Sphaeropsis melorum zamburuği keltirib çiqaradi. Daraxtning tanasi, asosiy şoxlari, pöstloği, bargi, guli, mevalarini zararlaydi. Avval şişlar kiçkina bölib, astasekin kattalaşadi, oç sariq yoki oç puşti rangga, keyinçalik jigarrangga kirib, sirti ğadirbudurlaşadi. Katta şişlar ösimlikda bir neça oy va hatto 2—3 yil saqlanadi. Kasallikni vujudga keltiradigan organizmlar namgarçilik kam bölganda köpayib, tuproq, şamol, yomğir hamda haşarotlar orqali tarqaladi. Kasallangan ösimlik yaxşi rivojlanmaydi, barglari sarğayib quriydi, ayniqsa ildizdagi şişlar suv va oziq-ovqat moddalar harakatini susaytiradi. B.ga qarşi kuraşiş uçun soğlom köçat va qalamçalar tayyorlaş, kasallangan novda, şox va zanglarni kuzda kesib, kesilgan joyiga mis kuporosining 1% li yoki temir kuporosining 5% li eritmasini surtiş, köçat ildizlarini 1% li eritma b-n dezinfeksiyalaş, kasal köp tarqalgan köçatzorni haydab, yerdan 3—4 yilgaça foydalanmaslik, daraxt tanasini ohak b-n oqlaş, vegetatsiya davrida daraxtga turli fungitsidlar (naptan, sineb, xolitsin va b.) purkaş zarur.
Sulton Alimuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУҚОҚ, ўсимликлар раки — ўсимликларда учрайдиган касаллик. Ўсимлик айрим органларининг ҳаддан ортиқ ва нотўғри ўсиб кетиши натижасида ўсимта, ғудда, ўсма, шишлар пайдо бўлади. Бунда ҳужайралар нормал бўлинмай, ҳажми кенгаяди, натижада, кенгайган ҳужайра тўқимаси ташқарига ўсимта — шиш бўлиб ўсиб чиқади. Бундай шишлар «буқоқ» ёки «рак» дейилади. Картошка Б., мевали дарахтларнинг илдиз раки, олманинг қора раки, помидор бактериал раки кенг тарқалган ва кўп зарар етказади. Картошка ракини Sunchytrium endobioticum замбуруғи қўзғатади. Картошка туганакларида, аҳёнда поя ва баргларида қаттиқ дўмбоқ шишлар пайдо бўлади. Бу касаллик ички карантин объекти ҳисобланади. Ракка чидамли навлар ва касаллик юқмаган уруғлик экиш, тупроқни нитрафен ва б. препаратлар б-н юқумсизлантириш чоратадбирлари кўрилади. Олма, нок дарахтларидаги илдиз раки деб аталадиган касалликни Bacterium tumefaciens бактерияси пайдо қилади, касаллик дарахтнинг илдизи ва илдиз бўғзини шикастлайди. Олманинг қора ракини Sphaeropsis melorum замбуруғи келтириб чиқаради. Дарахтнинг танаси, асосий шохлари, пўстлоғи, барги, гули, меваларини зарарлайди. Аввал шишлар кичкина бўлиб, астасекин катталашади, оч сариқ ёки оч пушти рангга, кейинчалик жигаррангга кириб, сирти ғадирбудурлашади. Катта шишлар ўсимликда бир неча ой ва ҳатто 2—3 йил сақланади. Касалликни вужудга келтирадиган организмлар намгарчилик кам бўлганда кўпайиб, тупроқ, шамол, ёмғир ҳамда ҳашаротлар орқали тарқалади. Касалланган ўсимлик яхши ривожланмайди, барглари сарғайиб қурийди, айниқса илдиздаги шишлар сув ва озиқ-овқат моддалар ҳаракатини сусайтиради. Б.га қарши курашиш учун соғлом кўчат ва қаламчалар тайёрлаш, касалланган новда, шох ва зангларни кузда кесиб, кесилган жойига мис купоросининг 1% ли ёки темир купоросининг 5% ли эритмасини суртиш, кўчат илдизларини 1% ли эритма б-н дезинфекциялаш, касал кўп тарқалган кўчатзорни ҳайдаб, ердан 3—4 йилгача фойдаланмаслик, дарахт танасини оҳак б-н оқлаш, вегетация даврида дарахтга турли фунгицидлар (наптан, цинеб, холицин ва б.) пуркаш зарур.
Султон Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.