Burçak ölçagiç
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 720-b. — ziyouz.com
Burçak ölçagiç — maşina detallari, keskiç va ölçov asboblarining ikki tekisligi orasidagi burçakni ölçaydigan asbob. Nonius (qöşimça şkala)li va optik xillari bor. N o niusli B.ö. 0° dan 120°gaça darajalarga bölingan yarim doyra 2, qözğalmas çizğiç /, vintli öq 8 da aylanadigan çizgiç 6 dan iborat (rasm). Harakatlanuvçi çizğiçga yarim doyra aylanasida sirpanuvçi nonius 5 mahkamlangan. Mahkamlagiçlar 3 va 4 yordamida noniusli çizğiç kerakli vaziyatda mahkamlanadi. 90°dan 180° gaça burçaklarni ölçaş uçun tekşirilayotgan buyumning ölçanayotgan burçagi tekisligiga çizğiç 1 va 6 lar töğrilanadi. Burçakning katgaligi yarim doyra va nonius şkalalaridan aniqlanadi. 0° dan 90° gaça burçaklarni ölçaş uçun harakatlanuvçi çizğiç 6 ga qöşimça burçaklik kiygiziladi. Bu holda ölçanayotgan burçak tekisligiga qözğalmas çizgiç / b-n burçaklik 7ning tomonlari töğrilanadi. Optik B.ö. (mas, ölçaş mikroskoplari)da burçak geometrik optika qonunqoidalariga asoslanib ölçanadi. Burçaklarni ölçaşda adilak, kvadrant, proyektor, transportir kabi asboblardan ham foydalaniladi. burçak kattaliklarini ifodalaydigan birliklar. Asosiy yassi burçak ölçov b::rligi — gradus. Kiçikroq burçaklar gradus uluşlari — minut (1/60 gradus) va sekund (1/3600 gradus)da ölçanadi. Osmon jismlarining holatlari va harakatlarini kuzatişda, hayotiy va texnik masalalarni hal qilişda B.ö.b.dan foydalaniladi. Burçakni ölçaş böyiça alohida soha, ya'ni trigonometriya fani bölmagan davrgaça burçak ölçaşga tegişli ma'lumotlar astronomiya zijlarida berilar edi. Mat. va astronomiya tarixidan 13—15- a.larda yuzga yaqin zij yaratilganligi ma'lum. Zijlar orasida Muhammad Muso Xorazmiy ziji örta asr Şarqida yaratilgan eng qad. zij hisoblanadi. Xorazmiyning zijida oltmişli sanoq tizimida bir darajadan oralatib berilgan sinuslar jadvali va bitta kasr belgisi bölgan kotangenslar jadvali bor. Yassi burçaklarni ölçaş birligi sifatida radian ham qabul qilingan (mas, 30° li burçak ts/6 radianta teng). Burçak tezligi sekundga radian (rad/s) da, fazoviy burçak stereadin (sr)da ölçanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУРЧАК ЎЛЧАГИЧ — машина деталлари, кескич ва ўлчов асбобларининг икки текислиги орасидаги бурчакни ўлчайдиган асбоб. Нониус (қўшимча шкала)ли ва оптик хиллари бор. Н о ниусли Б.ў. 0° дан 120°гача даражаларга бўлинган ярим дойра 2, қўзғалмас чизғич /, винтли ўқ 8 да айланадиган чизгич 6 дан иборат (расм). Ҳаракатланувчи чизғичга ярим дойра айланасида сирпанувчи нониус 5 маҳкамланган. Маҳкамлагичлар 3 ва 4 ёрдамида нониусли чизғич керакли вазиятда маҳкамланади. 90°дан 180° гача бурчакларни ўлчаш учун текширилаётган буюмнинг ўлчанаётган бурчаги текислигига чизғич 1 ва 6 лар тўғриланади. Бурчакнинг катгалиги ярим дойра ва нониус шкалаларидан аниқланади. 0° дан 90° гача бурчакларни ўлчаш учун ҳаракатланувчи чизғич 6 га қўшимча бурчаклик кийгизилади. Бу ҳолда ўлчанаётган бурчак текислигига қўзғалмас чизгич / б-н бурчаклик 7нинг томонлари тўғриланади. Оптик Б.ў. (мас, ўлчаш микроскоплари)да бурчак геометрик оптика қонунқоидаларига асосланиб ўлчанади. Бурчакларни ўлчашда адилак, квадрант, проектор, транспортир каби асбоблардан ҳам фойдаланилади. бурчак катталикларини ифодалайдиган бирликлар. Асосий ясси бурчак ўлчов б::рлиги — градус. Кичикроқ бурчаклар градус улушлари — минут (1/60 градус) ва секунд (1/3600 градус)да ўлчанади. Осмон жисмларининг ҳолатлари ва ҳаракатларини кузатишда, ҳаётий ва техник масалаларни ҳал қилишда Б.ў.б.дан фойдаланилади. Бурчакни ўлчаш бўйича алоҳида соҳа, яъни тригонометрия фани бўлмаган давргача бурчак ўлчашга тегишли маълумотлар астрономия зижларида берилар эди. Мат. ва астрономия тарихидан 13—15- а.ларда юзга яқин зиж яратилганлиги маълум. Зижлар орасида Муҳаммад Мусо Хоразмий зижи ўрта аср Шарқида яратилган энг қад. зиж ҳисобланади. Хоразмийнинг зижида олтмишли саноқ тизимида бир даражадан оралатиб берилган синуслар жадвали ва битта каср белгиси бўлган котангенслар жадвали бор. Ясси бурчакларни ўлчаш бирлиги сифатида радиан ҳам қабул қилинган (мас, 30° ли бурчак тс/6 радианта тенг). Бурчак тезлиги секундга радиан (рад/с) да, фазовий бурчак стереадин (ср)да ўлчанади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.