Burçoqdoşlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 721–722-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Burçoqdoşlar (dukkakdoşlar), (Fadaceae, Leguminosae) — ikki uruğ pallali ösimliklarning bir oilasi. Yer yuzining hamma mintaqalarida keng tarqalgan. Ba'zan B.ni 3 kenja oila — mimozadoşlar (Mimosaceae), se zalpindoşlar (Caesalpiniaceae) va kapalakguldoşlar (Papilionaseaye yoki Fabaceae)ra ajratiladi. B.ning barglari köpinça ketmaket joylaşgan, odatda, yon bargli va murakkab. Gullari asosan boşoqsimon, şingilsimon yoki kallaksimon töpgullarda örnaşgan, odatda zigomorf, ayrimlarida aktinomorf. Mevasi — dukkak.
B.ning 12000 turni birlaştirgan 500 turkumi (Özbekistonda 528 turni uz içiga olgan 57 ta turkumi) bor. B.dan oqsilga boy bölgan moş, nöxat, loviya, soya, yer yonğoq oziq-ovqat uçun, töyimli ötloq ösimliklaridan beda, sebarga, esparset yemxaşak uçun köplab ekiladi.
B. orasida texnikada işlatiladigan qimmatbaho mahsulotlar olinadigan, balzamli va qimmatbaho yoğoç olinadigan daraxtlar bor. Yer yonğoq, sano, qaşqarbeda, şirinmiya, şildirboş, oqquray, afsonak kabilardan olinadigan alkaloidlar, glyukozidlar, smolalar, vitaminlar va organik kislotalar tibbiyotda turli kasalliklarni davolaşda işlatiladi.
Çöllarda uçraydigan qizboltir, oqmiya, aççiqmiya kabilar zaharli hisoblanadi. B.ning ba'zi zaharli turlari (derris, lonxokarpus) insektitsid sifatida işlatiladi.
Kup B. (akatsiya, glediçiya, tuxumakva b.) manzarali ösimlik sifatida ekiladi. B.ga mansub köp ösimliklarning ildizida atmosfera azotini özlaştiradigan azotobakter yaşaydi. Şuning uçun B. azot birikmalari kam bölgan tuproqda ham yaxşi ösadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУРЧОҚДОШЛАР (дуккакдошлар), (Fadaceae, Leguminosae) — икки уруғ паллали ўсимликларнинг бир оиласи. Ер юзининг ҳамма минтақаларида кенг тарқалган. Баъзан Б.ни 3 кенжа оила — мимозадошлар (Mimosaceae), це залпиндошлар (Caesalpiniaceae) ва капалакгулдошлар (Papilionaсеае ёки Fabaceae)ra ажратилади. Б.нинг барглари кўпинча кетмакет жойлашган, одатда, ён баргли ва мураккаб. Гуллари асосан бошоқсимон, шингилсимон ёки каллаксимон тўпгулларда ўрнашган, одатда зигоморф, айримларида актиноморф. Меваси — дуккак.
Б.нинг 12000 турни бирлаштирган 500 туркуми (Ўзбекистонда 528 турни уз ичига олган 57 та туркуми) бор. Б.дан оқсилга бой бўлган мош, нўхат, ловия, соя, ер ёнғоқ озиқ-овқат учун, тўйимли ўтлоқ ўсимликларидан беда, себарга, эспарцет емхашак учун кўплаб экилади.
Б. орасида техникада ишлатиладиган қимматбаҳо маҳсулотлар олинадиган, бальзамли ва қимматбаҳо ёғоч олинадиган дарахтлар бор. Ер ёнғоқ, сано, қашқарбеда, ширинмия, шилдирбош, оққурай, афсонак кабилардан олинадиган алкалоидлар, глюкозидлар, смолалар, витаминлар ва органик кислоталар тиббиётда турли касалликларни даволашда ишлатилади.
Чўлларда учрайдиган қизболтир, оқмия, аччиқмия кабилар заҳарли ҳисобланади. Б.нинг баъзи заҳарли турлари (деррис, лонхокарпус) инсектицид сифатида ишлатилади.
Куп Б. (акация, гледичия, тухумаква б.) манзарали ўсимлик сифатида экилади. Б.га мансуб кўп ўсимликларнинг илдизида атмосфера азотини ўзлаштирадиган азотобактер яшайди. Шунинг учун Б. азот бирикмалари кам бўлган тупроқда ҳам яхши ўсади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.