Burgalar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 701-b. — ziyouz.com
Burgalar (Siphonaptera) — qon söruvçi haşarotlar turkumi. Uz. 1—6 mm, urğoçisi erkagidan yirikroq. Tanasi ikki yondan kuçli siqilganligidan hayvonlarning yungi va pati orasida yengil va tez harakat qiladi. Qanotlari ikkilamçi reduksiyaga uçragan. Köpçilik turlarining bir juft oddiy közi bor. Oğiz organi kesuvçi — sançuvçi — söruvçi tipda. Oyoqlari (ayniqsa keyingisi) yaxşi rivojlangan, sakrovçi. Urğoçilari pol tirqişlari, töşamalar osti, devor yoriqlari yoki kemiruvçilar iniga bir neça önta tuxum qöyadi. Tuxumlardan oyoqsiz, çuvalçangsimon, tanasi tuk b-n qoplangan qurtlar çiqadi. Ular pilla içida ğumbakka aylanadi. Qurtlar hayvonlarning organik qoldiqlari va çirindilar, jumladan B. axlati b-n oziqlanadi. B. 3 y.gaça, odam burgasi esa 2 y.gaça yaşaydi. 1400 ga yaqin turi, şundan 310 turi Örta Osiyoda uçraydi. B. issiq qonli hayvonlar va odamda parazitlik qiladi. Keng tarqalgan turlari: odam burgasi (Pulex irritans), it burgasi (Ctenocephalides canis), kalamuş burgasi (Ceratophyllus fasciatus), olaqurt (Vermipsylla alacurt). Odam va kalamuş B.i odamga ölat va terlama kasalligi qözgatuvçilarini yuqtiradi.
Ba'zi B. gelmintlarning oraliq xöjayini hisoblanadi. Odam B.i qarovsiz qolgan uylarda köp uçraydi. Qarşi kuraş çoralari: uy-joylarni toza tutiş, polni karbolning 2—5%li eritmasi b-n yuviş, devor va poldagi yoriqlarni kerosinga höllangan latta b-n artiş, B. uçraydigan joylarga piretrum va xlorpikrin sepişdan iborat.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУРГАЛАР (Siphonaptera) — қон сўрувчи ҳашаротлар туркуми. Уз. 1—6 мм, урғочиси эркагидан йирикроқ. Танаси икки ёндан кучли сиқилганлигидан ҳайвонларнинг юнги ва пати орасида енгил ва тез ҳаракат қилади. Қанотлари иккиламчи редукцияга учраган. Кўпчилик турларининг бир жуфт оддий кўзи бор. Оғиз органи кесувчи — санчувчи — сўрувчи типда. Оёқлари (айниқса кейингиси) яхши ривожланган, сакровчи. Урғочилари пол тирқишлари, тўшамалар ости, девор ёриқлари ёки кемирувчилар инига бир неча ўнта тухум қўяди. Тухумлардан оёқсиз, чувалчангсимон, танаси тук б-н қопланган қуртлар чиқади. Улар пилла ичида ғумбакка айланади. Қуртлар ҳайвонларнинг органик қолдиқлари ва чириндилар, жумладан Б. ахлати б-н озиқланади. Б. 3 й.гача, одам бургаси эса 2 й.гача яшайди. 1400 га яқин тури, шундан 310 тури Ўрта Осиёда учрайди. Б. иссиқ қонли ҳайвонлар ва одамда паразитлик қилади. Кенг тарқалган турлари: одам бургаси (Pulex irritans), ит бургаси (Ctenocephalides canis), каламуш бургаси (Ceratophyllus fasciatus), олақурт (Vermipsylla alacurt). Одам ва каламуш Б.и одамга ўлат ва терлама касаллиги қўзгатувчиларини юқтиради.
Баъзи Б. гельминтларнинг оралиқ хўжайини ҳисобланади. Одам Б.и қаровсиз қолган уйларда кўп учрайди. Қарши кураш чоралари: уй-жойларни тоза тутиш, полни карболнинг 2—5%ли эритмаси б-н ювиш, девор ва полдаги ёриқларни керосинга ҳўлланган латта б-н артиш, Б. учрайдиган жойларга пиретрум ва хлорпикрин сепишдан иборат.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.