Burganli madaniyati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 702–703-b. — ziyouz.com
Burganli madaniyati — sönggi jez va ilk temir davrlari (mil. av. 1 min g yillik boşi —6—4- a.lar)ga oid arxeologik madaniyat. Toşkent yaqinidagi Burgaşşsoy sohilidan topilgan manzilgoh nomi b-n atalgan. Toşkent viloyatidagi Ohangaron daryosining irmoqlari hamda Jön va Salor kanallarining şoxobçalari havzalarida tarqalgan. B.m.ga oid dastlabki yodgorliklar 1934 y. arxeolog G. V. Grigoryev tomonidan Qovunçitepaning ostki qatlamlaridan topilgan. 1940 y. A. I. Terenojkin Burganlisoyda olib borgan qaziş işlaridan söng B.m. alohida mustaqil madaniyat ekanligini aniqlagan. B.m. qadimda Toşkent regionida yaşab, köçmançi çorvaçilikdan ötroq dehqonçilikka ötgan aholi madaniyati hisoblanadi. Bu madaniyatga oid eng yirik manzilgoh Ohangaron daryosi böyida bölib, u xom ğiştdan qurilgan mustahkam mudofaa devori va xandaq b-n öralgan. Undagi yarim yertölalar kvadrat, töğri törtburçak va tuxumsimon şaklda bölib, eşigi daryo tomon qaragan. Ular içidan öçoqlar, turli sopol idiş bölaklari va hayvonlar suyagi b-n töla öralar topilgan. Bu davr aholisi xöjaligida çorvaçilik b-n bir qatorda, dehqonçilik ham muhim rol öynagan (manzilgohlardan köplab jez öroq, toş omoç va yorğuçoqlar çiqqan), ov va baliqçilik esa ikkinçi darajali ahamiyatga ega bölgan. Bu davr hunarmandçnligi (kulolçilik, temirçilik, töquvçilik va b.) ança sodda. Sopol idişlar, asosan qölda yasalib, sirtiga qizil rang berilgan va ba'zi geometrik şakllar ham çizilgan. Ayrim idişlar içki qismida dağal jun mato izi saqlanib qolganligi ularning mato qoliplarda tayyorlanganligini körsatadi. Paykon, xanjar, piçoq, taqinçoq, ustara, bigiz, qoşiq, bel kabi jang va mehnat qurollari, uyrözğor, zebziynat buyumlari ham jezdan yasalgan. B.m. yodgorliklari Farğona vodiysidagi Çust madaniyati, Surxondaryodagi Kuçuktepa, Mirşodi, Bandixon, Jarqöton, Jan. Turkmanistondagi Yoztepa va Şim. Afğonistondagi Tilyaatepa yodgorliklariga köp jihatdan öxşaşdir. A. A. Asqarov va M. Filanoviç Şoş moddiy madaniyat tarixini Şoştepa materiallari asosida 2 bosqiç — B.m.ning tugallaniş bosqiçi (mil. av. 6—4-a.lar) va B.m.ningQovunçi madaniyatiga ötiş bosqiçi (mil. av. Z— 2-a.lar) ga ajratadi.
Ad..Buryakov Yu. F., Qosimov M. R., Rostovsev O. M ., Toşkent oblastining arxeologik yodgorliklari, T., 1975; Buryakov Yu. F., Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Taşkentskogo oazisa, T., 1982; Duke X. I., Tuyabuguzskiye poseleniya Burgulyukskoy kulturi, T., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУРГАНЛИ МАДАНИЯТИ — сўнгги жез ва илк темир даврлари (мил. ав. 1 мин г йиллик боши —6—4- а.лар)га оид археологик маданият. Тошкент яқинидаги Бургашшсой соҳилидан топилган манзилгоҳ номи б-н аталган. Тошкент вилоятидаги Оҳангарон дарёсининг ирмоқлари ҳамда Жўн ва Салор каналларининг шохобчалари ҳавзаларида тарқалган. Б.м.га оид дастлабки ёдгорликлар 1934 й. археолог Г. В. Григорьев томонидан Қовунчитепанинг остки қатламларидан топилган. 1940 й. А. И. Тереножкин Бурганлисойда олиб борган қазиш ишларидан сўнг Б.м. алоҳида мустақил маданият эканлигини аниқлаган. Б.м. қадимда Тошкент регионида яшаб, кўчманчи чорвачиликдан ўтроқ деҳқончиликка ўтган аҳоли маданияти ҳисобланади. Бу маданиятга оид энг йирик манзилгоҳ Оҳангарон дарёси бўйида бўлиб, у хом ғиштдан қурилган мустаҳкам мудофаа девори ва хандақ б-н ўралган. Ундаги ярим ертўлалар квадрат, тўғри тўртбурчак ва тухумсимон шаклда бўлиб, эшиги дарё томон қараган. Улар ичидан ўчоқлар, турли сопол идиш бўлаклари ва ҳайвонлар суяги б-н тўла ўралар топилган. Бу давр аҳолиси хўжалигида чорвачилик б-н бир қаторда, деҳқончилик ҳам муҳим роль ўйнаган (манзилгоҳлардан кўплаб жез ўроқ, тош омоч ва ёрғучоқлар чиққан), ов ва балиқчилик эса иккинчи даражали аҳамиятга эга бўлган. Бу давр ҳунармандчнлиги (кулолчилик, темирчилик, тўқувчилик ва б.) анча содда. Сопол идишлар, асосан қўлда ясалиб, сиртига қизил ранг берилган ва баъзи геометрик шакллар ҳам чизилган. Айрим идишлар ички қисмида дағал жун мато изи сақланиб қолганлиги уларнинг мато қолипларда тайёрланганлигини кўрсатади. Пайкон, ханжар, пичоқ, тақинчоқ, устара, бигиз, қошиқ, бел каби жанг ва меҳнат қуроллари, уйрўзғор, зебзийнат буюмлари ҳам жездан ясалган. Б.м. ёдгорликлари Фарғона водийсидаги Чуст маданияти, Сурхондарёдаги Кучуктепа, Миршоди, Бандихон, Жарқўтон, Жан. Туркманистондаги Ёзтепа ва Шим. Афғонистондаги Тиляатепа ёдгорликларига кўп жиҳатдан ўхшашдир. А. А. Асқаров ва М. Филанович Шош моддий маданият тарихини Шоштепа материаллари асосида 2 босқич — Б.м.нинг тугалланиш босқичи (мил. ав. 6—4-а.лар) ва Б.м.нингҚовунчи маданиятига ўтиш босқичи (мил. ав. З— 2-а.лар) га ажратади.
Ад..Буряков Ю. Ф., Қосимов М. Р., Ростовцев О. М ., Тошкент областининг археологик ёдгорликлари, Т., 1975; Буряков Ю. Ф., Генезис и этапы развития городской культуры Ташкентского оазиса, Т., 1982; Дуке X. И., Туябугузские поселения Бургулюкской культуры, Т., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.