Burğilaş
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 727–728-b. — ziyouz.com
Burğilaş — quduq parmalaş, çuqurça va kovak (şpur)lar qaziş jarayoni. Geologik va geofizik tekşirişlar ötkaziş, foydali qazilmalarni qidiriş, qazib oliş, muhandislik geologik izlanişlarni bajariş va b. işlarda qöllaniladi. B.da maxsus asboblar yordamida toğ jinslari yemiriladi (maydalanadi). Maydalangan jins bölaklari taşqariga çiqarib taşlanadi, natijada kovlanayotgan quduq, çuqurça yoki kovak çuqurlaşa boradi. Kuduq, çuqurça yoki kovak devori qaziş jarayonida mustahkamlanadi. B.ning paydo bölgan vaqtini aniqlaş juda qiyin. Misrliklar 6000 yil ilgari B.dan piramida qurişda foydalanganlar, qad. rimliklar B.da qoşiqsimon kovlagiç işlatganlar, 2000 yil ilgari esa xitoyliklar tuz qazib olişda B.dan keng foydalanganlar. Rossiyada burği kovaklaridan oş tuzi olişda foydalanilgan. Markaziy Osiyo hududida ham ma'danlar qazib olişda kadimdan B. usulidan foydalanilgan. Neft konlarining köplab topilişi B.ning tez rivojlanişiga olib keldi.
Qaziş usullariga köra, B. zarbiy, aylanma, kolonkali böladi. Ştanga yoki arqonning uçiga mahkamlangan parmani kötarib taşlaş yöli b-n quduq qaziş zarbiy B. deb ataladi. Zarbiy B. 17-a.da birinçi marta Xitoyda şör suvlar va yonuvçi gazlarni çiqarişda qöllanilgan. Aylanma harakat qiluvçi parma b-n kovak qaziş aylanma B. deb ataladi. Bunda maydalangan jins bölaklari kovaqda töxtovsiz aylanib turuvçi suyuq loy, suv yoki bosim ostidagi havo yordamida taşqariga çiqariladi. Aylanma B. 3 xil böladi: 1) rotorli B. — burğilaş kuvurlari burğilanayotgan vaqtda ştanga uçiga mahkamlanib kovak içiga tuşiriladi va yer yuziga örnatilgan dvigatel yordamida aylanma harakat qiladi; 2) turbinali B.— bunda tog jinslarini parçalovçi asbobni aylanma harakatga keltiruvçi dvigatel kovak içida böladi; u turbobur deb ataladi. U doimo yuqori bosimda kovakda aylanib turuvçi suyuq loy yordamida işlaydi. Dvigatel elektr toki yordamida harakatlansa, elektrobur deyiladi; 3) kombinaiiyalangan (aralaş) B. — bunda B. uskunasi aylanma va zarbiy agregatlar b-n ta'minlangan böladi. Ikkinçi agregat asosan qattiq jinslarni parçalaşda hamda B. jarayonida çigir işdan çiqib qolganda qöllaniladi. Halqasimon parma b-n kovak kovlanib, undan silindr şaklidagi çözinçoq jins bölaklari (kern) çiqarib olinsa, bunday B. kolonkali B. deb ataladi. B. xalq xöjaligining köpçilik tarmoqlarida, muhandislik, geologik va meliorativ işlarda, rudali va rudasiz ma'danlarni qidirişda, şaxtalardagi havoni almaştirişda, suvni tortib olişda. portlatiş işlari va b.da qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУРҒИЛАШ — қудуқ пармалаш, чуқурча ва ковак (шпур)лар қазиш жараёни. Геологик ва геофизик текширишлар ўтказиш, фойдали қазилмаларни қидириш, қазиб олиш, муҳандислик геологик изланишларни бажариш ва б. ишларда қўлланилади. Б.да махсус асбоблар ёрдамида тоғ жинслари емирилади (майдаланади). Майдаланган жинс бўлаклари ташқарига чиқариб ташланади, натижада ковланаётган қудуқ, чуқурча ёки ковак чуқурлаша боради. Кудуқ, чуқурча ёки ковак девори қазиш жараёнида мустаҳкамланади. Б.нинг пайдо бўлган вақтини аниқлаш жуда қийин. Мисрликлар 6000 йил илгари Б.дан пирамида қуришда фойдаланганлар, қад. римликлар Б.да қошиқсимон ковлагич ишлатганлар, 2000 йил илгари эса хитойликлар туз қазиб олишда Б.дан кенг фойдаланганлар. Россияда бурғи ковакларидан ош тузи олишда фойдаланилган. Марказий Осиё ҳудудида ҳам маъданлар қазиб олишда кадимдан Б. усулидан фойдаланилган. Нефть конларининг кўплаб топилиши Б.нинг тез ривожланишига олиб келди.
Қазиш усулларига кўра, Б. зарбий, айланма, колонкали бўлади. Штанга ёки арқоннинг учига маҳкамланган пармани кўтариб ташлаш йўли б-н қудуқ қазиш зарбий Б. деб аталади. Зарбий Б. 17-а.да биринчи марта Хитойда шўр сувлар ва ёнувчи газларни чиқаришда қўлланилган. Айланма ҳаракат қилувчи парма б-н ковак қазиш айланма Б. деб аталади. Бунда майдаланган жинс бўлаклари ковақда тўхтовсиз айланиб турувчи суюқ лой, сув ёки босим остидаги ҳаво ёрдамида ташқарига чиқарилади. Айланма Б. 3 хил бўлади: 1) роторли Б. — бурғилаш кувурлари бурғиланаётган вақтда штанга учига маҳкамланиб ковак ичига туширилади ва ер юзига ўрнатилган двигатель ёрдамида айланма ҳаракат қилади; 2) турбинали Б.— бунда тог жинсларини парчаловчи асбобни айланма ҳаракатга келтирувчи двигатель ковак ичида бўлади; у турбобур деб аталади. У доимо юқори босимда ковакда айланиб турувчи суюқ лой ёрдамида ишлайди. Двигатель электр токи ёрдамида ҳаракатланса, электробур дейилади; 3) комбинаиияланган (аралаш) Б. — бунда Б. ускунаси айланма ва зарбий агрегатлар б-н таъминланган бўлади. Иккинчи агрегат асосан қаттиқ жинсларни парчалашда ҳамда Б. жараёнида чигир ишдан чиқиб қолганда қўлланилади. Ҳалқасимон парма б-н ковак ковланиб, ундан цилиндр шаклидаги чўзинчоқ жинс бўлаклари (керн) чиқариб олинса, бундай Б. колонкали Б. деб аталади. Б. халқ хўжалигининг кўпчилик тармоқларида, муҳандислик, геологик ва мелиоратив ишларда, рудали ва рудасиз маъданларни қидиришда, шахталардаги ҳавони алмаштиришда, сувни тортиб олишда. портлатиш ишлари ва б.да қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.