Buryatiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 723–726-b. — ziyouz.com
Buryatiya BURYATIYA, Buryatiya Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Şarqiy Sibirning jan. da, Baykal kulidan jan. va şarila joylaşgan. Mayd. 351,3 ming km2. Aholisi 1056,6 mingdan ziyod kişi (1990-y.lar örtalari). B.da 21 tuman (aymoq), 6 şahar va 29 şaharça bor. Poytaxti — UlanUde ş.
Davlat tuzumi. B.— respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1994 y. 22 fev.da qabul qilingan. Davlat boşligi — prezident. Qonun çiqaruvçi oliy (vakolatli) organi — bir palatali parlament — Xalq Xurali. Oliy ijroiya hokimiyatni respublika hukumati amalga oşiradi.
Tabiati. B.ning köp qismi toğlik. Baykal köli qirğoği böylab XamarDaban, UlanBurgasi, Barguzin, şim.da Jan. Muya va Şim. Muya tizmalari, toğlararo soyliklar (Yuqori Angara, MuyaKaundi) joylaşgan. B.ning butun şim.şarqiy qismini Vitim yassitoğligi egallagan. Jan.şarkda SaganDaban, Xudun, Zagan, SaganXurtey kabi qator tizmalar bor. Çekka jan.garbida B.ning eng baland nuqtasi — MunkuSardik toği (3491 m). Foydali qazilmalari: oltin, kumuş, qalay, nikel, volfram, molibden, apatit, kvars, marmar, granit, temir rudasi, kumir, grafit. Iqlimi keskin kontinental. Qişi sovuq (yanv.ning örtaça t-rasi —24° dan —25° gaça), qor kam yoğadi. Yozi iliq, iyulning örtaça t-rasi 7° dan (toğlarda) 18° gaça. Yiliga 300 mm yoğin tuşadi. Köp yillik muzloq yerlar bor. Daryolari asosan Baykal kuli va Lena daryosi havzalariga qaraydi. Baykal köliga Selenga, Barguzin va Yuqori Angara quyiladi. Lena havzasiga Vitim daryosi qaraydi. Toğtayga, toğ çimli tuproqlar, toğlarda toğtundra, daşt va Urmonli daştlarda qoramtir tuproq va kaştan tuproqlar uçraydi. Mayd. ning 4/5 qismi örmon. Hayvonot dunyosi turlituman. Sobol, olmaxon, ondatra, kolonok, oqsiçqon, tulki, böri, oq quyon, rosomaxa, silovsin, ayiq, los, izyubr, elik, kabarga, yovvoyi çöçqa, toğ eçkisi, şim. buğusi va b. yaşaydi. Baykal, Barguzin qöriqxonalari bor.
Aholisi. B.da 60 dan ortiq millat va elat vakillari istiqomat qiladi. Buryatlar aholining 25%, ruslar 70%ni taşkil etadi, şuningdek ukrainlar, tatarlar va b. ham yaşaydi. Aholisining örtaça ziçligi 1 km2 ga 3 kişi. Aholining 60% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: UlanUde, Kyaxta, Zakamensk, Gusinoozyorsk.
Tarixi. B. hududidan yuqori paleolit davriga mansub arxeologik yodgorliklar topilgan. Öşa davrda odamlar ibtidoiy jamoa tartibida yaşab, ovçilik b-n şuğullangan. Neolit davriga kelib öqyoy paydo bölgan, kulolçilik rivojlangan. Mil. av. 3-a.dan mil. 11-a.gaça bölgan davrda B.da köçmançi jamoalar hamda ilk feodal davlatlarning qabila uyuşmalari (xunnlar, jujanlar, uyğur, qirğiz va kidanlar) birinketin hukm surib turgan. Asosiy buryat qabilalari — bulağat, exirit vaxorinslar 13-a.dan avvalroqşu yerlarda yaşagan. Buryatlar xöjaligini asosan çorvaçilik taşkil etgan. Ba'zi aymoqlarda dehqonçilik, ovçilik, hunarmandçilik b-n şuğullanganlar. 17-a.da B.da birinçi bor rus kazak otryadlari paydo böldi. Bu yerlarda harbiy istehkomlar qurila boşlanib, şu munosabat b-n Rossiyadan davlat xizmatidagi kişilar, sanoat işçilari, rus dehqonlari (mujiklar) köçib kela boşladilar. 17-a. örtalarida Ğarbiy B., keyinroq uning qolgan kismi Rossiya tarkibiga qöşib olindi. 20-a. boşlarida çorizmga qarşi harakat avj oldi. 1918 y. fev.da Şöro hokimiyati örnatildi. Öşa yilning avg.da Yaponiya va 1919 y. apr.da Amerika qöşinlari bosib oldi. 1920 y. martida xalq laşkarlari şöro armiyasi yordamida B.ni ozod kildi. Natijada 1921 y. 27 apr.da BuryatMongol, 1922 y. 9 yanv.da MongolBuryat muxtor viloyatlari paydo böldi. 1923 y. 30 mayda ular birlaştirildi va RSFSR tarkibida BuryatMongol ASSR taşkil topdi. 1958 y.dan Buryatiya ASSR, 1991 y.dan B. Respublikasi deb nomlandi. 1990 y. okt.da B.ning davlat suvereniteta haqidagi deklaratsiya kabul qilindi.
Xöjaligi. B.da maşinasozlik va metall işlaş tarmoklari rivojlangan. Jumladan, aviatsiya sanoati (Mi8, Mi17 vertolyotlarini işlab çikaruvçi UlanUde aviatsiya i. ç. birlaşmasi), transport maşinasozligi (lokomotivvagon ta'mir z-di), priborsozlik (avtomatlaştiriş priborlari va vositalarini işlab çiqaruvçi «Teplopribor» z-di), çorvaçilik uçun maşina va asbobuskunalar («Buryatfermmaş» birlaşmasi), örmon, yoğoçsozlik va sellyulozaqoğoz sanoati («Zabaykalles» konserni, Selenga sellyulozakarton k-ti), binokorlik materiallari sanoati (Timlyuy sement va asbest buyumlar z-di) korxonalari bor. Yengil sanoatda «UlanUde manufakturasi» aksiyadorlik birlaşmasi, UlanUde ustki trikotaj kiyimlar fkasi eng yirik korxonalardir. Oziq-ovqat sanoati korxonalari UlanUde, Zakamemsk. UstBarguzin, Nijneangarskda joylaşgan. Mudofaa korxonalarida xalq iste'mol mollari: aviatsiya z-dida kir yuviş maşinalari, priborsozlik birlaşmasida tibbiyot asboblari, radio z-dida audio va videopriyomniklar işlab çiqariladi. Gusinoozersk davlat elektr st-yasi va UlanUdeda 2 issiklik elektr st-yasi bor.
Q. x.da mayin junli qöyçilik, göşt-sut, göşt çorvaçiligi yetakçi tarmoqlardir. Qoramolçilik, çöçqaçilik, yilqiçilik, parrandaçilik, hayvonotçilik, buğuçilik hamda möynali hayvonlarni ovlaş rivojlangan. B. jan.da va Barguzin daryosi vodiysida dehqonçilik qilinadi; donli ekinlar, asosan bahori buğdoy, suli va arpa ekiladi. Asosiy transport turi — t. y. (uz. 1200 km, yuk aylanmasining 80%). B. jan.dan Transsibir t. y., şim.dan BaykalAmur magistrali (BAM) ötadi. Respublika hududining har 10 ming km2ga 34 km t. y. töğri keladi. T. y. UlanUdeni Mongoliyaning UlanBator va XXRning Pekin ş.lari b-n boğlaydi. Avtomobil yöllari uz.— 9530 km. UlanUde ş.da aeroport bor. Baykal kölida, Selenga, Barguzin va Yuqori Angara daryolarida kemalar qatnaydi. Baykal böyida turizm yölga qöyilgan. Zabaykalye va Tunkin tabiiy milliy boğlari barpo etilgan.
Taşqi savdo aylanmasi 190 mln. AQŞ dollariga yaqin. B. hududida 100 dan ortiq qöşma korxonaga 20 mamlakat sarmoya sarflagan. Dunyodaga 60 davlat, jumladan, Xitoy, Mongoliya, Italiya, Litva, Ukraina, Qozoğiston, Özbekiston va b. b-n savdo qiladi. Çetga çiqariladigan mahsulotlari: yoğoç, sellyuloza, jun, don, kumuş, rangli metallar, kumir, marmar, möyna, çarm, oyna va b. Çetdan sanoat uçun butlaş detallari va b. asbobuskunalar keltiradi. B.da 4 mingdan ziyod vraç aholiga xizmat körsatadi. B. hududida 300 dan köproq şifobaxş buloq, Goryaçinskdagi balneologiya şifoxonasi, Arşan, Sayan tog kurortlari, «Baykal» sanatoriysi bor. B. ilmiy markazi va Şarq tibbiyoti markazida Tibet tibbiyoti sirlari örganiladi. 10 dan köproq dori-darmon tibetça retsept böyiça işlab çiqilgan, tomirga qarab taşhis qöyuvçi avtomat majmua yaratilgan, «Baykalfarm» dori-darmon i.ç. korxonasi mavjud.
Maorifi va fani. B.da 4 oliy (20 mingdan ortiq talaba) va 20 örta maxsus (16 mingga yaqin talaba) öquv yurti, 6 kollej, 44 boşlanğiç hunar ta'limi öquv yurti, 602 örta umumiy ta'lim maktabi (191 ming öquvçi), litsey va gimnaziyalar faoliyat körsatadi. Şarqiy Sibir texnologiya unti, B. ilmiy markazi bor.
Ikkita respublika va bir neça tuman gaz.lari naşr etiladi. Respublika davlat teleradiosi işlaydi.
Adabiyoti. Qadim zamonlarda buryatlarning rivojlangan badiiy adabiyoti bölmagan. 18-a. urtalaridan xalq oğzaki ijodiyoti namunalarini yozib olişga kirişilgan, ular orasida magtal deb atalgan madhiyalar, turli şe'rlar, qöşiqlar va dostonlar bor. Xalq şe'riy ijodiyoti zamonaviy buryat adabiyotining şakllanişiga barakali ta'sir ötkazdi. Qöşiq va laparlar, afsona va rivoyatlar, maqol va matallar, ertak va dostonlarda xalqning fikrtuyğulari, orzuumidlari ifodalangan. Bir neça ön ming satrdan iborat bölgan «Geser» milliy eposi buryatlar qahramonnoma ijodkorligining çöqqisi hisoblanadi. 20-a. boşlarida ulus yozma dramaturgiyasi dunyoga keldi. Bu janrni D. A. Abaşeyev, S. P. Baldayev, I. V. Barlukov, K. G. Saltikov boşlab berdilar. 20-y. larda ijodiy yölini boşlagan X. N. Namsarayev zamonaviy buryat adabiyotiga asos soldi. U özining bir pardali pyesalarida, şe'r va hikoyalarida, «Gelenboboning iqrori» poemasida xalq hayotini tasvirladi. Uning «Sirempil» qissasi mehnat axlining ozodlik va baxtsaodat yölidagi kuraşini ifodalaydi. Muallifning «Tayşa qamçisi» pssasi va «Tong şafaği» romani buryat adabiyotining oltin fondiga kiradi. Buryat şoir va adiblaridan Solbone Tuy, S. Don, N. Baldano, B. Bazaron, Ç. Sidendambayev, B. Mungunov, D. Batajabay, M. Stepanov, J. Baldanjabon, I. Kalaşnikov, S. Galsanov, D. Jalsarayev asarlari maşhur.
Me'morligi va tasviriy san'ati. B. yerlarida mil. av. davr san'at yodgorliklari — toşlarga öyib işlangan odamlar, hayvonlar, ov manzaralari tasviri, keramika va bronza kandakorligi namunalari köp topilgan. Bular naqqoşlik, yoğoç, suyak, oltin, kumuş öymakorligi rivojlanganidan dalolat beradi. UlanUde yaqinida Ivolgin ş. (mil. av. 1-a. va mil. 1-a.) qoldiqlari mavjud. 18-a.dan lamaizm ta'sirida qurilgan ibodatxonalarda Markaziy Osiyo va yerli xalq san'ati an'analari çatişib ketdi (Aginskoye, Gusinoozyorsk, Sigalsk va b. ş.larda kup ibodatxonalar saqlangan). Bular 2 va 3 qavatli, tom burçaklari yuqoriga qayrilgan. Ularning old tomonida köpinça ustunli peşayvon bölgan. Bu ibodatxonalarda Budda haykallari örnatilgan. Keyingi yillarda B.da köplab zamonaviy turar joy, maişiy va madaniy binolar qad kötardi, yangi şahar va qişloqlar barpo etildi.
Teatri. Xalq qöşiqlari, raqs va öyinlari milliy teatr negizini taşkil etadi. Xalqöyinlari an'anasi dastlabki spektakllarda qöllanilgan aktyorlik malakasining yuzaga kelişiga sabab böldi. 1908—17 y.larda ilk havaskorlik teatrlari taşkil togşi. Dastlabki yozma pyesalar «Ölim» (D. Abaşeyev), «Ayb içimlikda» (M. Barlukov), «Ikkidunyo» (M. Saltikov) 1908— 14 y.larda vujudga keldi. 20-y.larning boşida havaskorlik tögaraklari avj oldi. 1927 y. UlanUdeda drama teatri oçildi. Uning aktyor va rej.lari B. milliy teatrining taşkil topişiga yordamlaşdi. 1928 y.da B. teatr studiyasi oçildi. Şu studiya asosida 1930 y.da San'at texnikumi taşkil topdi va u 1936 y.da musiqateatr bilim yurtiga aylantiriddi. B. Baldano, M. Şambuyeva, G. Sidinjapov kabi atoqpi dramaturg, aktyor va rej.lar yetişib çiqdi. B.ning maşhur sahna ustalari: M. Stepanova, V. Xalmatov, B. Vampilov, N. Gendunov, F. Saxirov va b. B.da 4 ta teatr, B. davlat filarmoniyasi, «Baykal» aşula va raqs ansambli mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУРЯТИЯ, Бурятия Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Шарқий Сибирнинг жан. да, Байкал кулидан жан. ва шарила жойлашган. Майд. 351,3 минг км2. Аҳолиси 1056,6 мингдан зиёд киши (1990-й.лар ўрталари). Б.да 21 туман (аймоқ), 6 шаҳар ва 29 шаҳарча бор. Пойтахти — УланУдэ ш.
Давлат тузуми. Б.— республика. Амалдаги конституцияси 1994 й. 22 фев.да қабул қилинган. Давлат бошлиги — президент. Қонун чиқарувчи олий (ваколатли) органи — бир палатали парламент — Халқ Хурали. Олий ижроия ҳокимиятни республика ҳукумати амалга оширади.
Табиати. Б.нинг кўп қисми тоғлик. Байкал кўли қирғоғи бўйлаб ХамарДабан, УланБургаси, Баргузин, шим.да Жан. Муя ва Шим. Муя тизмалари, тоғлараро сойликлар (Юқори Ангара, МуяКаунди) жойлашган. Б.нинг бутун шим.шарқий қисмини Витим ясситоғлиги эгаллаган. Жан.шаркда ЦаганДабан, Худун, Заган, ЦаганХуртей каби қатор тизмалар бор. Чекка жан.гарбида Б.нинг энг баланд нуқтаси — МункуСардик тоғи (3491 м). Фойдали қазилмалари: олтин, кумуш, қалай, никель, вольфрам, молибден, апатит, кварц, мармар, гранит, темир рудаси, кумир, графит. Иқлими кескин континентал. Қиши совуқ (янв.нинг ўртача т-раси —24° дан —25° гача), қор кам ёғади. Ёзи илиқ, июлнинг ўртача т-раси 7° дан (тоғларда) 18° гача. Йилига 300 мм ёғин тушади. Кўп йиллик музлоқ ерлар бор. Дарёлари асосан Байкал кули ва Лена дарёси ҳавзаларига қарайди. Байкал кўлига Селенга, Баргузин ва Юқори Ангара қуйилади. Лена ҳавзасига Витим дарёси қарайди. Тоғтайга, тоғ чимли тупроқлар, тоғларда тоғтундра, дашт ва Урмонли даштларда қорамтир тупроқ ва каштан тупроқлар учрайди. Майд. нинг 4/5 қисми ўрмон. Ҳайвонот дунёси турлитуман. Соболь, олмахон, ондатра, колонок, оқсичқон, тулки, бўри, оқ қуён, росомаха, силовсин, айиқ, лось, изюбр, элик, кабарга, ёввойи чўчқа, тоғ эчкиси, шим. буғуси ва б. яшайди. Байкал, Баргузин қўриқхоналари бор.
Аҳолиси. Б.да 60 дан ортиқ миллат ва элат вакиллари истиқомат қилади. Бурятлар аҳолининг 25%, руслар 70%ни ташкил этади, шунингдек украинлар, татарлар ва б. ҳам яшайди. Аҳолисининг ўртача зичлиги 1 км2 га 3 киши. Аҳолининг 60% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: УланУдэ, Кяхта, Закаменск, Гусиноозёрск.
Тарихи. Б. ҳудудидан юқори палеолит даврига мансуб археологик ёдгорликлар топилган. Ўша даврда одамлар ибтидоий жамоа тартибида яшаб, овчилик б-н шуғулланган. Неолит даврига келиб ўқёй пайдо бўлган, кулолчилик ривожланган. Мил. ав. 3-а.дан мил. 11-а.гача бўлган даврда Б.да кўчманчи жамоалар ҳамда илк феодал давлатларнинг қабила уюшмалари (хуннлар, жужанлар, уйғур, қирғиз ва киданлар) биринкетин ҳукм суриб турган. Асосий бурят қабилалари — булағат, эхирит вахоринцлар 13-а.дан аввалроқшу ерларда яшаган. Бурятлар хўжалигини асосан чорвачилик ташкил этган. Баъзи аймоқларда деҳқончилик, овчилик, ҳунармандчилик б-н шуғулланганлар. 17-а.да Б.да биринчи бор рус казак отрядлари пайдо бўлди. Бу ерларда ҳарбий истеҳкомлар қурила бошланиб, шу муносабат б-н Россиядан давлат хизматидаги кишилар, саноат ишчилари, рус деҳқонлари (мужиклар) кўчиб кела бошладилар. 17-а. ўрталарида Ғарбий Б., кейинроқ унинг қолган кисми Россия таркибига қўшиб олинди. 20-а. бошларида чоризмга қарши ҳаракат авж олди. 1918 й. фев.да Шўро ҳокимияти ўрнатилди. Ўша йилнинг авг.да Япония ва 1919 й. апр.да Америка қўшинлари босиб олди. 1920 й. мартида халқ лашкарлари шўро армияси ёрдамида Б.ни озод килди. Натижада 1921 й. 27 апр.да БурятМонгол, 1922 й. 9 янв.да МонголБурят мухтор вилоятлари пайдо бўлди. 1923 й. 30 майда улар бирлаштирилди ва РСФСР таркибида БурятМонгол АССР ташкил топди. 1958 й.дан Бурятия АССР, 1991 й.дан Б. Республикаси деб номланди. 1990 й. окт.да Б.нинг давлат суверенитета ҳақидаги декларация кабул қилинди.
Хўжалиги. Б.да машинасозлик ва металл ишлаш тармоклари ривожланган. Жумладан, авиация саноати (Ми8, Ми17 вертолётларини ишлаб чикарувчи УланУдэ авиация и. ч. бирлашмаси), транспорт машинасозлиги (локомотиввагон таъмир з-ди), приборсозлик (автоматлаштириш приборлари ва воситаларини ишлаб чиқарувчи «Теплоприбор» з-ди), чорвачилик учун машина ва асбобускуналар («Бурятферммаш» бирлашмаси), ўрмон, ёғочсозлик ва целлюлозақоғоз саноати («Забайкаллес» концерни, Селенга целлюлозакартон к-ти), бинокорлик материаллари саноати (Тимлюй цемент ва асбест буюмлар з-ди) корхоналари бор. Енгил саноатда «УланУдэ мануфактураси» акциядорлик бирлашмаси, УланУдэ устки трикотаж кийимлар фкаси энг йирик корхоналардир. Озиқ-овқат саноати корхоналари УланУдэ, Закамемск. УстьБаргузин, Нижнеангарскда жойлашган. Мудофаа корхоналарида халқ истеъмол моллари: авиация з-дида кир ювиш машиналари, приборсозлик бирлашмасида тиббиёт асбоблари, радио з-дида аудио ва видеоприёмниклар ишлаб чиқарилади. Гусиноозерск давлат электр ст-яси ва УланУдэда 2 иссиклик электр ст-яси бор.
Қ. х.да майин жунли қўйчилик, гўшт-сут, гўшт чорвачилиги етакчи тармоқлардир. Қорамолчилик, чўчқачилик, йилқичилик, паррандачилик, ҳайвонотчилик, буғучилик ҳамда мўйнали ҳайвонларни овлаш ривожланган. Б. жан.да ва Баргузин дарёси водийсида деҳқончилик қилинади; донли экинлар, асосан баҳори буғдой, сули ва арпа экилади. Асосий транспорт тури — т. й. (уз. 1200 км, юк айланмасининг 80%). Б. жан.дан Транссибирь т. й., шим.дан БайкалАмур магистрали (БАМ) ўтади. Республика ҳудудининг ҳар 10 минг км2га 34 км т. й. тўғри келади. Т. й. УланУдэни Монголиянинг УланБатор ва ХХРнинг Пекин ш.лари б-н боғлайди. Автомобиль йўллари уз.— 9530 км. УланУдэ ш.да аэропорт бор. Байкал кўлида, Селенга, Баргузин ва Юқори Ангара дарёларида кемалар қатнайди. Байкал бўйида туризм йўлга қўйилган. Забайкалье ва Тункин табиий миллий боғлари барпо этилган.
Ташқи савдо айланмаси 190 млн. АҚШ долларига яқин. Б. ҳудудида 100 дан ортиқ қўшма корхонага 20 мамлакат сармоя сарфлаган. Дунёдага 60 давлат, жумладан, Хитой, Монголия, Италия, Литва, Украина, Қозоғистон, Ўзбекистон ва б. б-н савдо қилади. Четга чиқариладиган маҳсулотлари: ёғоч, целлюлоза, жун, дон, кумуш, рангли металлар, кумир, мармар, мўйна, чарм, ойна ва б. Четдан саноат учун бутлаш деталлари ва б. асбобускуналар келтиради. Б.да 4 мингдан зиёд врач аҳолига хизмат кўрсатади. Б. ҳудудида 300 дан кўпроқ шифобахш булоқ, Горячинскдаги бальнеология шифохонаси, Аршан, Саян тог курортлари, «Байкал» санаторийси бор. Б. илмий маркази ва Шарқ тиббиёти марказида Тибет тиббиёти сирлари ўрганилади. 10 дан кўпроқ дори-дармон тибетча рецепт бўйича ишлаб чиқилган, томирга қараб ташҳис қўювчи автомат мажмуа яратилган, «Байкалфарм» дори-дармон и.ч. корхонаси мавжуд.
Маорифи ва фани. Б.да 4 олий (20 мингдан ортиқ талаба) ва 20 ўрта махсус (16 мингга яқин талаба) ўқув юрти, 6 коллеж, 44 бошланғич ҳунар таълими ўқув юрти, 602 ўрта умумий таълим мактаби (191 минг ўқувчи), лицей ва гимназиялар фаолият кўрсатади. Шарқий Сибирь технология унти, Б. илмий маркази бор.
Иккита республика ва бир неча туман газ.лари нашр этилади. Республика давлат телерадиоси ишлайди.
Адабиёти. Қадим замонларда бурятларнинг ривожланган бадиий адабиёти бўлмаган. 18-а. урталаридан халқ оғзаки ижодиёти намуналарини ёзиб олишга киришилган, улар орасида магтал деб аталган мадҳиялар, турли шеърлар, қўшиқлар ва достонлар бор. Халқ шеърий ижодиёти замонавий бурят адабиётининг шаклланишига баракали таъсир ўтказди. Қўшиқ ва лапарлар, афсона ва ривоятлар, мақол ва маталлар, эртак ва достонларда халқнинг фикртуйғулари, орзуумидлари ифодаланган. Бир неча ўн минг сатрдан иборат бўлган «Гэсэр» миллий эпоси бурятлар қаҳрамоннома ижодкорлигининг чўққиси ҳисобланади. 20-а. бошларида улус ёзма драматургияси дунёга келди. Бу жанрни Д. А. Абашеев, С. П. Балдаев, И. В. Барлуков, К. Г. Салтиков бошлаб бердилар. 20-й. ларда ижодий йўлини бошлаган X. Н. Намсараев замонавий бурят адабиётига асос солди. У ўзининг бир пардали пьесаларида, шеър ва ҳикояларида, «Гэленбобонинг иқрори» поэмасида халқ ҳаётини тасвирлади. Унинг «Циремпил» қиссаси меҳнат ахлининг озодлик ва бахтсаодат йўлидаги курашини ифодалайди. Муаллифнинг «Тайша қамчиси» пьссаси ва «Тонг шафағи» романи бурят адабиётининг олтин фондига киради. Бурят шоир ва адибларидан Солбонэ Туй, Ц. Дон, Н. Балдано, Б. Базарон, Ч. Цидендамбаев, Б. Мунгунов, Д. Батажабай, М. Степанов, Ж. Балданжабон, И. Калашников, Ц. Галсанов, Д. Жалсараев асарлари машҳур.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Б. ерларида мил. ав. давр санъат ёдгорликлари — тошларга ўйиб ишланган одамлар, ҳайвонлар, ов манзаралари тасвири, керамика ва бронза кандакорлиги намуналари кўп топилган. Булар наққошлик, ёғоч, суяк, олтин, кумуш ўймакорлиги ривожланганидан далолат беради. УланУдэ яқинида Иволгин ш. (мил. ав. 1-а. ва мил. 1-а.) қолдиқлари мавжуд. 18-а.дан ламаизм таъсирида қурилган ибодатхоналарда Марказий Осиё ва ерли халқ санъати анъаналари чатишиб кетди (Агинское, Гусиноозёрск, Цигальск ва б. ш.ларда куп ибодатхоналар сақланган). Булар 2 ва 3 қаватли, том бурчаклари юқорига қайрилган. Уларнинг олд томонида кўпинча устунли пешайвон бўлган. Бу ибодатхоналарда Будда ҳайкаллари ўрнатилган. Кейинги йилларда Б.да кўплаб замонавий турар жой, маиший ва маданий бинолар қад кўтарди, янги шаҳар ва қишлоқлар барпо этилди.
Театри. Халқ қўшиқлари, рақс ва ўйинлари миллий театр негизини ташкил этади. Халқўйинлари анъанаси дастлабки спектаклларда қўлланилган актёрлик малакасининг юзага келишига сабаб бўлди. 1908—17 й.ларда илк ҳаваскорлик театрлари ташкил тогщи. Дастлабки ёзма пьесалар «Ўлим» (Д. Абашеев), «Айб ичимликда» (М. Барлуков), «Иккидунё» (М. Салтиков) 1908— 14 й.ларда вужудга келди. 20-й.ларнинг бошида ҳаваскорлик тўгараклари авж олди. 1927 й. УланУдэда драма театри очилди. Унинг актёр ва реж.лари Б. миллий театрининг ташкил топишига ёрдамлашди. 1928 й.да Б. театр студияси очилди. Шу студия асосида 1930 й.да Санъат техникуми ташкил топди ва у 1936 й.да мусиқатеатр билим юртига айлантиридди. Б. Балдано, М. Шамбуева, Г. Цидинжапов каби атоқпи драматург, актёр ва реж.лар етишиб чиқди. Б.нинг машҳур саҳна усталари: М. Степанова, В. Халматов, Б. Вампилов, Н. Гендунов, Ф. Сахиров ва б. Б.да 4 та театр, Б. давлат филармонияси, «Байкал» ашула ва рақс ансамбли мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.