Butaş
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 738–739-b. — ziyouz.com
Butaş — daraxt va butalarning ortiqça şox va novdalarini qisman yoki butunlay olib taşlaş. Bogdorçilik, örmonçilik va manzarali boğdorçilikdagi eng muhim agrotexnika tadbirlaridan biri. B. köçatlarga, boğ va örmonlardagi daraxtlarga şakl beriş, şuningdek daraxtning kasallangan, keksaygan, singan va ortikça novdalarini olib taşlaş, karigan daraxtlarni yoşartiriş maqsadida ötkaziladi. Manzarali daraxtlar va butalar yaxşi, çiroyli körinişi uçun butab va şoxşabbasi uçlari qayçilab turiladi. B. meva daraxtlariga ta'sir körsatişning eng faol agrotexnik usullaridan biri bölib, meva daraxtlari hosildorligini uç baravarga oşiradi, mevalarni 20% gaça yiriklaştiradi, mevasi rangdor va şirador bölib, ta'mi yaxşilanadi, daraxt uzoq muddat yaşaydi.
Meva daraxtlarini B.da şoxlarni siyraklatiş, qisqartiriş va novdalarni çilpiş usullari qöllaniladi. Siyraklatişda birinçi navbatda qurigan, çalkaş, kasallangan va zararlangan, nimjon, qalinlaştiruvçi şoxlar kesib taşlanadi. Siyraklatiş natijasida yangi meva şoxlari hosil böladi, daraxt issiklik va yoruğlikdan yaxşiroq foydalanadi, uning böyiga va eniga ösişi yaxşilanadi. Novdaşoxlarni qisqartirişda uzun novdalarning ösiş kuçiga qarab 1/2 yoki 1/3 qismi olib taşlanadi. Daraxtlar köçirib ötqazilayotganda ham şoxnovdalar qisqartiriladi. Meva daraxtlarida ösuv davrida novdalarni çilpiş ösiş kuçi va biologik xususiyatiga qarab may — iyun oylarida bajariladi (bunday B. yaşil B. deyiladi), natijada novda böyiga ösişdan töxtaydi, novdada qöltiq kurtaklar şakllanadi va yangi novdalar paydo böladi. Özbekiston şaroitida daraxtlar, asosan, kuz — qişda va qiş — bahorda, manzarali buta, daraxtlar yoz davomida butaladi. Daraxt B.da şox (butoq) kesadigan qayçi, boğ piçoği, tok qayçi, yoysimon arra va boğ dastarrasi kabi maxsus asboblardan foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУТАШ — дарахт ва буталарнинг ортиқча шох ва новдаларини қисман ёки бутунлай олиб ташлаш. Богдорчилик, ўрмончилик ва манзарали боғдорчиликдаги энг муҳим агротехника тадбирларидан бири. Б. кўчатларга, боғ ва ўрмонлардаги дарахтларга шакл бериш, шунингдек дарахтнинг касалланган, кексайган, синган ва ортикча новдаларини олиб ташлаш, кариган дарахтларни ёшартириш мақсадида ўтказилади. Манзарали дарахтлар ва буталар яхши, чиройли кўриниши учун бутаб ва шохшаббаси учлари қайчилаб турилади. Б. мева дарахтларига таъсир кўрсатишнинг энг фаол агротехник усулларидан бири бўлиб, мева дарахтлари ҳосилдорлигини уч бараварга оширади, меваларни 20% гача йириклаштиради, меваси рангдор ва ширадор бўлиб, таъми яхшиланади, дарахт узоқ муддат яшайди.
Мева дарахтларини Б.да шохларни сийраклатиш, қисқартириш ва новдаларни чилпиш усуллари қўлланилади. Сийраклатишда биринчи навбатда қуриган, чалкаш, касалланган ва зарарланган, нимжон, қалинлаштирувчи шохлар кесиб ташланади. Сийраклатиш натижасида янги мева шохлари ҳосил бўлади, дарахт иссиклик ва ёруғликдан яхшироқ фойдаланади, унинг бўйига ва энига ўсиши яхшиланади. Новдашохларни қисқартиришда узун новдаларнинг ўсиш кучига қараб 1/2 ёки 1/3 қисми олиб ташланади. Дарахтлар кўчириб ўтқазилаётганда ҳам шохновдалар қисқартирилади. Мева дарахтларида ўсув даврида новдаларни чилпиш ўсиш кучи ва биологик хусусиятига қараб май — июнь ойларида бажарилади (бундай Б. яшил Б. дейилади), натижада новда бўйига ўсишдан тўхтайди, новдада қўлтиқ куртаклар шаклланади ва янги новдалар пайдо бўлади. Ўзбекистон шароитида дарахтлар, асосан, куз — қишда ва қиш — баҳорда, манзарали бута, дарахтлар ёз давомида буталади. Дарахт Б.да шох (бутоқ) кесадиган қайчи, боғ пичоғи, ток қайчи, ёйсимон арра ва боғ дастарраси каби махсус асбоблардан фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.