Butenev missiyasi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 739–740-b. — ziyouz.com
Butenev missiyasi — Buxoroga yuborilgan çor hukumati josuslik missiyasi (1841—42). Uning asosiy vazifasi Afğoniston va Eron orqali Turkistonga kirişga intilayotgan Angliyaga tösqinlik qiliş, Buxoro xonligida Rossiyan ing iqtisodiy va siyosiy ta'sirini mustahkamlaş, Buxoro tuprogining geologik tuzilişini örganiş va yer osti boyliklarini tekşiriş, Buxoro xonligi b-n Rossiya örtasida savdo va elçilik munosabatlarini mustahkamlovçi şartnoma tuziş, savdo-sotiqqa oid ma'lumotlar töplaş, Buxoro va unga qöşni mamlakatlar tögrisida ma'lumot yiğiş kabilardan iborat edi. B.m. tarkibida K. F. Butenev (elçi), F. Bogoslovskiy (toğ injeneri), N. V. Xanikov (geograf), A. Leman (naturalist), Ya. Yakovlev (topograf), Plotnikov (şarqşunos), Çalpanov va Petrov (toğ texniklari), K. Kozlov va Lepeşkov (oltin yuvuvçi mutaxassislar), Aitov (tarjimon) hamda önta kazak bölgan. B.m. 1841 y. 15 mayda Orenburgdan çiqib, 1841 y. 5 avg.da Buxoroga yetib keldi. B.m. Zarafşon vodiysida köpgina geologik tekşirişlar olib bordi. Natijada yuqori Zarafşonda yer osti boyliklaridan: temir, mis, kömir, qörğoşin, grafit, feruza va hatto oltin, kumuş borligi aniqlandi. Ammo B.m.ning Buxoro xoni b-n savdo va diplomatik şartnoma tuziş yuzasidan olib borgan muzokaralari unça natija bermadi. Şunga karamay, B.m. a'zolari Buxoro töğrisida juda boy geografik, etnografik, tabiiy va tarixiy ma'lumot töpladilar. Topograf Ya. Yakovlev missiya bosib ötgan marşrutlar tarhini çizgan va Buxoro xonligining xaritasini tuzgan. 1843 y.da N. V. Xanikovning «Buxoro xonligi tavsifi» kitobi bosilib çiqdi. K. F. Butenevning «Buxoro mineral boyliklari», «Buxorodagi pölat toblaş usuli haqida mulohazalar», «Buxorodagi rus konçilik zavodlari mahsulotini sotişni rivojlantiriş töğrisida» (1842) nomli ilmiy maqolalari hamda A. Lemanning nemis tilida 1841— 42 y.larda Orenburgdan Buxoro va Samarqandga sayohati haqida asari bosilib çikdi.
4<E.: Solovyev M. M., Ekspeditsiya v Buxaru v 1841—42gg., SPb, 1936;Muhammadjonov A. R., Ne'matov T. N., Buxoro va Xivaning Rossiya bilan munosabatlari tarixiga doyr ba'zi manbalar, T., 1957.
Xondamir Ğulomov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУТЕНЕВ МИССИЯСИ — Бухорога юборилган чор ҳукумати жосуслик миссияси (1841—42). Унинг асосий вазифаси Афғонистон ва Эрон орқали Туркистонга киришга интилаётган Англияга тўсқинлик қилиш, Бухоро хонлигида Россиян инг иқтисодий ва сиёсий таъсирини мустаҳкамлаш, Бухоро тупрогининг геологик тузилишини ўрганиш ва ер ости бойликларини текшириш, Бухоро хонлиги б-н Россия ўртасида савдо ва элчилик муносабатларини мустаҳкамловчи шартнома тузиш, савдо-сотиққа оид маълумотлар тўплаш, Бухоро ва унга қўшни мамлакатлар тўгрисида маълумот йиғиш кабилардан иборат эди. Б.м. таркибида К. Ф. Бутенев (элчи), Ф. Богословский (тоғ инженери), Н. В. Хаников (географ), А. Леман (натуралист), Я. Яковлев (топограф), Плотников (шарқшунос), Чалпанов ва Петров (тоғ техниклари), К. Козлов ва Лепешков (олтин ювувчи мутахассислар), Аитов (таржимон) ҳамда ўнта казак бўлган. Б.м. 1841 й. 15 майда Оренбургдан чиқиб, 1841 й. 5 авг.да Бухорога етиб келди. Б.м. Зарафшон водийсида кўпгина геологик текширишлар олиб борди. Натижада юқори Зарафшонда ер ости бойликларидан: темир, мис, кўмир, қўрғошин, графит, феруза ва ҳатто олтин, кумуш борлиги аниқланди. Аммо Б.м.нинг Бухоро хони б-н савдо ва дипломатик шартнома тузиш юзасидан олиб борган музокаралари унча натижа бермади. Шунга карамай, Б.м. аъзолари Бухоро тўғрисида жуда бой географик, этнографик, табиий ва тарихий маълумот тўпладилар. Топограф Я. Яковлев миссия босиб ўтган маршрутлар тарҳини чизган ва Бухоро хонлигининг харитасини тузган. 1843 й.да Н. В. Ханиковнинг «Бухоро хонлиги тавсифи» китоби босилиб чиқди. К. Ф. Бутеневнинг «Бухоро минерал бойликлари», «Бухородаги пўлат тоблаш усули ҳақида мулоҳазалар», «Бухородаги рус кончилик заводлари маҳсулотини сотишни ривожлантириш тўғрисида» (1842) номли илмий мақолалари ҳамда А. Леманнинг немис тилида 1841— 42 й.ларда Оренбургдан Бухоро ва Самарқандга саёҳати ҳақида асари босилиб чикди.
4<Э.: Соловьев М. М., Экспедиция в Бухару в 1841—42гг., СПб, 1936;Муҳаммаджонов А. Р., Неъматов Т. Н., Бухоро ва Хиванинг Россия билан муносабатлари тарихига дойр баъзи манбалар, Т., 1957.
Хондамир Ғуломов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.