Buvayda tumani

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 666–667-b. — ziyouz.com

Buvayda tumani — Farğona viloyatmdagi tuman. 1926 y. 29 sent. da taşkil etilgan. 1959 y. 14 dek.da tugatilib, uning hududi Uçköprik va Bağdod tumanlariga qöşib yuborilgan. 1973 y. 26 dek.da qayta tuzildi. Tuman xududi Qöqon ş.dan şim. roqsa joylaşgan. B. t. viloyatning Bağdod, Uçköprik, Danğara, Oltiariq tumanlari, Namangan viloyatining Pop tumani b-n çegaradoş. Mayd. 0,28 ming km2. Aholisi 143,8 ming kişidan ziyod (2000). B. t.da 11 qişloq fuqarolari yiğini (Alqor, Bekobod, Beşterak, Buvayda, Jaloyir, Oqqörğon, Uzumzor, Yangiqadam, Yangiqörğon, Qönğirot, Qörğonobod) bor. Markazi — Yangiqörğon qişloği. Tabiati. B. t. relyefi asosan tekislik. Iqlimi kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi —2,3°, iyulniki 27,5°. Yiliga 120—130 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 218 kun. Bahor va kuzda kuçli şamollar esadi. Gilli, qumoqli, suğoriladigan ötloqi tuproqlar tarqalgan. Şim. va şim.ğarbda barxan, döng qumlar uçraydi. Söx suvi Bekobod, Baçqir, Kartan, Buvayda ariqlari orqali keladi. Tuman şim.dan Bağdod kollektori, Aççiqköl va b. kanallar ötgan. 7 suv inşooti, 140 dan ziyod artezian va drenaj quduği bor. Ekinzorlar Söx daryosi, Katta Farğona kanali, Katta Andijon kanali hamda yer osti suvlaridan suğoriladi. Qumli yerlarda qandim, çerkez, yulğun, yantoq, oqboş ösadi. Turli kaltakesaklar, öqilon, çipor ilon, ştraux qurbaqaboşi va b. yaşaydi.

Aholisi, asosan özbeklar; şuningdek tatar, tojik, qirğiz, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2ga 504 kişi töğri keladi (2000).

Tarixiy obidalardan 15—16-a. larga oid Bibi Buvayda maqbarasi, Böston Buva maqbarasi (Sulton Boyazid Bistomiy), Podşopirim (Farğona vodiysida islomni tarğib qilgan. Şoh Mahmud Jalil ismli imom nomi b-n boglik rivoyat bor), Bandikuşod, Söfi Azizlarning maqbaralari bor.

Xöjaligi asosan q. x.ga ixtisoslaşgan bölib, yetakçi tarmoği paxtaçilikdir. Q. x.da suğoriladigan yerlar 16104 ga, şu jumladan 8620 ga paxta, 5370 ga donli ekinlar, 1930 ga yemxaşak ekinlari, 170 ga sabzavotpoliz ekinlari, 915 ga mevazor va tokzorlar b-n band. Buvaydaning oqqörğon anjiri qadimdan maşhur. Tuman şirkat va şaxsiy xöjaliklarida 31,5 ming qoramol, 19 ming qöy va eçki, 34 ming parranda, 25 ot, 580 dan ziyod asalari uyasi bor (2000). Pillaçilik rivojlangan.

Sanoati q. x. mahsulotlarini qayta işlaşga ixtisoslaşgan. Ip yigiruv va töquv fkasi, tikuvçiliktrikotaj fkasi, 4 meva va sabzavotlarni qayta işlaş (jumladan, anjir qiyomi i.ç. sexlari), gilam töqiş, vinoçilik sexlari, 15 ğişt z-di, 8 qurilişta'mirlaş taşkiloti, 3 aksiyadorlik jamiyati, 304 kiçik va xususiy korxona, ta'mirlaş ustaxonasi, avtokorxona bor.

Tumanda 15 km li t. y. (Toşkent — Namangan), 11 km li xalqaro, 49 km li respublika, 100 km viloyat ahamiyatiga ega avtomobil yöllari mavjud. Içki avtomobil yöllarining uz. 718 km. Gaz quvurlari orqali aholi gaz b-n töliq ta'minlangan.

1999/2000 öquv yilida 51 umumiy ta'lim maktabi, 2 litsey, gimnaziya, nafis san'at va sport maktablarida 31 ming öquvçi ta'lim oldi. 54 ommaviy va bolalar kutubxonasi, 8 san'at saroyi, muzey, 25 dorixona, 780 örinli 4 kasalxona, 52 örinli sanatoriy, qon quyiş st-yasi, 3 poliklinika, 53 tibbiy punkti bölib, ularda 245 vraç, 1368 örta ma'lumotli tibbiy xodim işlaydi. Yer ostidan çikarilgan şifobaxş suv yoniga kurort qurilgan va uni yanada kengaytiriş möljallanmoqda. Aholiga 178 savdo şoxobçalari xizmat körsatadi. 1950 y.dan «Buvayda közgusi» tuman gaz. çiqadi (adadi 2030).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БУВАЙДА ТУМАНИ — Фарғона вилоятмдаги туман. 1926 й. 29 сент. да ташкил этилган. 1959 й. 14 дек.да тугатилиб, унинг ҳудуди Учкўприк ва Бағдод туманларига қўшиб юборилган. 1973 й. 26 дек.да қайта тузилди. Туман худуди Қўқон ш.дан шим. роқца жойлашган. Б. т. вилоятнинг Бағдод, Учкўприк, Данғара, Олтиариқ туманлари, Наманган вилоятининг Поп тумани б-н чегарадош. Майд. 0,28 минг км2. Аҳолиси 143,8 минг кишидан зиёд (2000). Б. т.да 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Алқор, Бекобод, Бештерак, Бувайда, Жалойир, Оққўрғон, Узумзор, Янгиқадам, Янгиқўрғон, Қўнғирот, Қўрғонобод) бор. Маркази — Янгиқўрғон қишлоғи. Табиати. Б. т. рельефи асосан текислик. Иқлими континентал. Янв.нинг ўртача т-раси —2,3°, июлники 27,5°. Йилига 120—130 мм ёғин тушади. Вегетация даври 218 кун. Баҳор ва кузда кучли шамоллар эсади. Гилли, қумоқли, суғориладиган ўтлоқи тупроқлар тарқалган. Шим. ва шим.ғарбда бархан, дўнг қумлар учрайди. Сўх суви Бекобод, Бачқир, Картан, Бувайда ариқлари орқали келади. Туман шим.дан Бағдод коллектори, Аччиқкўл ва б. каналлар ўтган. 7 сув иншооти, 140 дан зиёд артезиан ва дренаж қудуғи бор. Экинзорлар Сўх дарёси, Катта Фарғона канали, Катта Андижон канали ҳамда ер ости сувларидан суғорилади. Қумли ерларда қандим, черкез, юлғун, янтоқ, оқбош ўсади. Турли калтакесаклар, ўқилон, чипор илон, штраух қурбақабоши ва б. яшайди.

Аҳолиси, асосан ўзбеклар; шунингдек татар, тожик, қирғиз, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2га 504 киши тўғри келади (2000).

Тарихий обидалардан 15—16-а. ларга оид Биби Бувайда мақбараси, Бўстон Бува мақбараси (Султон Боязид Бистомий), Подшопирим (Фарғона водийсида исломни тарғиб қилган. Шоҳ Маҳмуд Жалил исмли имом номи б-н боглик ривоят бор), Бандикушод, Сўфи Азизларнинг мақбаралари бор.

Хўжалиги асосан қ. х.га ихтисослашган бўлиб, етакчи тармоғи пахтачиликдир. Қ. х.да суғориладиган ерлар 16104 га, шу жумладан 8620 га пахта, 5370 га донли экинлар, 1930 га емхашак экинлари, 170 га сабзавотполиз экинлари, 915 га мевазор ва токзорлар б-н банд. Бувайданинг оққўрғон анжири қадимдан машҳур. Туман ширкат ва шахсий хўжаликларида 31,5 минг қорамол, 19 минг қўй ва эчки, 34 минг парранда, 25 от, 580 дан зиёд асалари уяси бор (2000). Пиллачилик ривожланган.

Саноати қ. х. маҳсулотларини қайта ишлашга ихтисослашган. Ип йигирув ва тўқув фкаси, тикувчиликтрикотаж фкаси, 4 мева ва сабзавотларни қайта ишлаш (жумладан, анжир қиёми и.ч. цехлари), гилам тўқиш, виночилик цехлари, 15 ғишт з-ди, 8 қурилиштаъмирлаш ташкилоти, 3 акциядорлик жамияти, 304 кичик ва хусусий корхона, таъмирлаш устахонаси, автокорхона бор.

Туманда 15 км ли т. й. (Тошкент — Наманган), 11 км ли халқаро, 49 км ли республика, 100 км вилоят аҳамиятига эга автомобиль йўллари мавжуд. Ички автомобиль йўлларининг уз. 718 км. Газ қувурлари орқали аҳоли газ б-н тўлиқ таъминланган.

1999/2000 ўқув йилида 51 умумий таълим мактаби, 2 лицей, гимназия, нафис санъат ва спорт мактабларида 31 минг ўқувчи таълим олди. 54 оммавий ва болалар кутубхонаси, 8 санъат саройи, музей, 25 дорихона, 780 ўринли 4 касалхона, 52 ўринли санаторий, қон қуйиш ст-яси, 3 поликлиника, 53 тиббий пункти бўлиб, уларда 245 врач, 1368 ўрта маълумотли тиббий ходим ишлайди. Ер остидан чикарилган шифобахш сув ёнига курорт қурилган ва уни янада кенгайтириш мўлжалланмоқда. Аҳолига 178 савдо шохобчалари хизмат кўрсатади. 1950 й.дан «Бувайда кўзгуси» туман газ. чиқади (адади 2030).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.