Buvayhiylar

Buvayhiylar — Ğarbiy Eron va Iroqda hukmronlik qilgan sulola (932—1055). Asosçilari — akauka Ahmad, Hasan va Ali. Ularning otasi Buvayh (sulola nomi şuning ismidan olingan) Eron podşohi Bahrom Gör naslidan bölib, Daylam (Gilon viloyatining toğli qismi)dagi jangari qavmlar sardori edi. Şu boisdan mazkur sulola vakillari «daylamiylar» deb ham atalgan. Buvayh 930 y. somoniylardan ajrab çiqib, ziyoriylarta qöşilgan. Ziyoriylar hukmdori Mardovij (928— 935) Buvayhning öğillaridan Alini Karaj ş.ga voliy, Ahmad va Hasanni esa yirik harbiy qismlarga boşliq qilib tayinlagan. Söng, B. 932—945 y.larda Arrajon, Nubinjon, Isfahon, Hamadon, Ray, Kirmon, Ahvoz, Şeroz ş.larini bosib olganlar. Şunda Bağdod xalifasi AlMustakfiy Billoh (Abdulloh) (944— 946) akauka B.ni özlari istilo qilgan viloyatlarga noib etib tayinlaşga majbur bölib, Aliga «Imoduddavla» («Davlat tayançi»), Hasanga «Ruknuddavla» («Davlat ustuni») va Ahmadga «Muizzuddavla» («Davlat qudrati») degan faxriy unvon bergan. Keyin, B. 945 y. Bağdodni ham bosib olib, abbosiylar xalifaligining siyosiy mavjudligiga çek qöyganlarda, amalda davlatni özlari boşqara boşlaganlar. 10-a.ning 2-yarmida B. qad. Eron hukmdorlarining «şahanşoh» degan unvonini qabul qilganlar. B.ning eng maşhur vakili — Adududdavla (949— 983) mamlakatdagi barça uluslarni birlaştirişga muvaffaq bölgan. Uning davrida suğoriş tarmoklari kengaytirilgan, Şeroz, Bağdod va b. ş.larda katta quriliş işlari olib borilgan, iqto yerlari köpaytirilgan, ilmfan va san'at birmunça taraqqiy etgan. Adududdavla vafotidan söng mamlakatda boşlangan taxt uçun kuraş oqibatida B. zaiflaşib qolib, mamlakat yerlarining şarqiy qismi Mahmud Ğaznaviy tomonidan işğol etilgan (1029). Saljuqiylarnint 1055 y. qilgan bosqini esa B. sulolasi hukmronligini butunlay tugatgan.