Buxoro arki
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 756–757-b. — ziyouz.com
Buxoro arki — Buxorodagi qad. şaharsozlik yodgorligi. Dastlab mil. av. 1-a.da qurilgan. Şaharning qad. qal'asi. Arablar istilosiga qadar arkda şahar hokimlari — buxorxudotlar yaşagan. Somoiiylar davrida (9— 10-a. lar) qayta qurilib devor va burjlar b-n mustahkamlangan. Krraxoniylar davrida (11—12-a.lar) va möğullar bosqinçiligi vaqtida (13-a.) ark bir neça bor vayron qilingan. Hoz. qiyofasi asosan Şayboniylar sulolasi davri (16-a.)da şakllangan.
Bal. 20 m ça bölgan tepalik ustiga qurilgan arkning mayd. 4 ga, tarhi köpburçakli. Turli davrlarda devorlari toş, pişiq va xom ğişt, paxsalar b-n mustahkamlangan. Öpirilib tuşgan joylari dastlab xom giştdan, keyin pişiq ğiştdan ta'mir etilgan. Kötarila boruvçi yöl orqali ğarbdagi ulkan darvozadan (16- a.) içkariga kiriladi (şarq tomonida ham ilgari darvoza bölgan). Darvozaxona peştoqining ikki yon tomonidagi «guldasta» va ular oraliğidagi 3 qavatli bino yaxşi saqlangan. Ark içkarisiga olib kiradigan uzun dalonyölakning çap devorida 12 va öng devorida 13 taxmontokça qilingan. Çap tomonidagi tokçalarning ba'zilarida obxonaga kiriladigan eşiklar bor. Guldasta (burj)lar tagida zax va dim yertölalar bölgan. Dalonning öng tomonidagi örta tokçasida afsonaviy qahramon Siyovuş ruhiga Navröz bayramida çiroqlar yoqilgan. Amir sayisxona (otxona) siga ham şu yerdagi zinadan kirilgan. Dalondan çiqaverişda töpçi boşi (saroy qöriqçilari boşliği)ning mahkamasi, şu yerdagi ayvon tagida yertöla bölgan (bu binolar buzilib ketgan). Undan sal narida (ğarbiy devor burçagida) peşayvonli jome masjid (saroy masjidi) qurilgan (18-a. oxiri). Masjid derazalari panjarali, devorlarining içki tomonidagi naqşlar orasiga Qur'on oyatlari bitilgan. Peşayvon şipi murakkab girihdar b-n bezatilgan.
Arkning şim.ğarbiy burçagida töpçi boşin.ing uyi va ta'mir işlari ustidan nazorat qiluvçi kişi turadigan xona bölgan. Masjidning şarq tomonida oşxona, orqa tarafida zarbxona (oltin, kumuş va çaqa tangalar zarb qilinadigan joy) bor. Zarbxonaning şim.şarqida zargarxona, jan.da devonbegining mahkamasi va quşbegiga qaraşli binolar bölgan (ba'zilari hozir ham bor). Jome masjiddan boşlangan tor yölak quşbegi hovlisi orqali çorsuga tutaşgan. Çorsuning çap tomonida toş yotqizilgan katta hovli — körinişxona örnaşgan. Unda elçilar qabul qilingan va amirlarning taxtga ötiriş marosimlari ötkazilgan. Hovliga kiraverişda nakşli peştoqbölgan (1605). Hovlining 3 tomoni ayvon b-n öralgan. Oldingi peşayvonda ikki qator naqşli ustunlar bölib, ularning tepasi kalla muqarnaslar b-n bezatilgan. Nurota marmaridan qilingan taxt şu ayvondagi taxtiravon tagida turgan. Hovlining jan. tomonida «Rahimxon mehmonxonasi» va qorixona qurilgan (18-a.). Bu binolar tagida yertölalar bölib, ularda xazina sakdangan. B. a.ning şim.şarqidagi Buxoro zindoni manğitlar saltanati davrida qurilgan.
Arkning ğarb tomonidagi hovlida mirzalar va b. xizmatçilar uçun ikki qavatli binolar qurilgan. Sal narida — salomxona, undan şarq tomonda mehmonxonalar, amir hamda oliy mansabdorlarga qaraşli boşqa binolar joylaşgan (miyon hovli). Jan.da hammom, hammomning şarq tomonidagi kiçkina masjid hozirgaça saqlangan. Arkning markazida örda (amir xotinlari turadigan uylar), şim.da quşbegi xotinlari turadigan uylar, hammomning şarqida amir haramidagi qizlarning uylari, şarqida zodagonlar yaşaydigan uylar bor. Şim.şarqiy burçakda Çilduxtaron masjidi va Battol Ğoziy mozori bölgan. Arkning şarqiy devori böylab ğulombaçça (soqçilar kazarmasi), jan. şarqiy burçagida dorixona (öqdorilar ombori) joylaşgan (arkning ğarbiy devoriga taqalgan binolarning bir qismigina sakdangan). Arkdagi qariyb 80 foiz imorat saqlanmagan. Arkning markazida (poydevor qoldiklari va xarobalari orasida) yer tagidan ötgan mörilar ark içiga qarab ketgan katta sopol quvurlar körinib turadi. Bular oqova suv quvurlarining qoldiqlari. Arkning ğarbiy devoridan boşqa hamma devorlari, burçaklardagi minoralar buzilib ketgan. B. a. darvozasi oldidagi Registon maydonida köpgina imoratlar bölgan. Uning ğarbiy devoriga qaragan peşayvonga zambaraklar qöyilgan. Ark darvozasining çap tomonida laşkarboşi mehmonxonasi, şim.da esa qurolyaroğlar tuzatiladigan ustaxona va aslahaxona (qörxona) bölgan.
B. a.ning şim.şarqidagi «Çilduxtaron» maqbarasi, jan.ğarbda «Battol Ğoziy xonaqohi», xos hammom qoldiqlari saqlangan. 1990 y.da arxeologlar tomonidan olib borilgan qaziş işlari natijasida Amir mehmonxonasi hisoblangan xonaqoh va uning atrofidagi hujralarning poydevorlari, hovli içkarisidagi supa, toşnov, tazar, sandal va yaxxonalar oçildi. Hammom tuziliş jihatdan murakkabligi [yer osti tazarlari umumiy bir tarmoqqa böysundirilganligi, şahar taşqarisidagi zahkaşga qadar çözilganligi, tört tomonidagi gulax (ötxona)lari doimiy ravişda bir xil issiqlik berib turişi, yaxxonada muzni to keç kuzgaça saqlay bilişganligi] aniqlandi.
Buxoroning 2500 yilligi munosabati b-n ark içkarisidagi taxt joylaşgan hovli ta'mirlanib, öz holiga keltirildi. Ark devorlari yangilandi. «Göriyon» darvozasi qayta tiklandi va b. obodonlaştiriş işlari olib borildi. Yer sathidan 2,5—3 m çuqurlikda gumbazsimon yer osti yöli borligi aniqlandi. Arkda Buxoro davlat me'moriybadiiy muzeyqöriqxonasi joylaşgan.
Pölat Zohidov, Umar Raşidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРО АРКИ — Бухородаги қад. шаҳарсозлик ёдгорлиги. Дастлаб мил. ав. 1-а.да қурилган. Шаҳарнинг қад. қалъаси. Араблар истилосига қадар аркда шаҳар ҳокимлари — бухорхудотлар яшаган. Сомоиийлар даврида (9— 10-а. лар) қайта қурилиб девор ва буржлар б-н мустаҳкамланган. Кррахонийлар даврида (11—12-а.лар) ва мўғуллар босқинчилиги вақтида (13-а.) арк бир неча бор вайрон қилинган. Ҳоз. қиёфаси асосан Шайбонийлар сулоласи даври (16-а.)да шаклланган.
Бал. 20 м ча бўлган тепалик устига қурилган аркнинг майд. 4 га, тарҳи кўпбурчакли. Турли даврларда деворлари тош, пишиқ ва хом ғишт, пахсалар б-н мустаҳкамланган. Ўпирилиб тушган жойлари дастлаб хом гиштдан, кейин пишиқ ғиштдан таъмир этилган. Кўтарила борувчи йўл орқали ғарбдаги улкан дарвозадан (16- а.) ичкарига кирилади (шарқ томонида ҳам илгари дарвоза бўлган). Дарвозахона пештоқининг икки ён томонидаги «гулдаста» ва улар оралиғидаги 3 қаватли бино яхши сақланган. Арк ичкарисига олиб кирадиган узун далонйўлакнинг чап деворида 12 ва ўнг деворида 13 тахмонтокча қилинган. Чап томонидаги токчаларнинг баъзиларида обхонага кириладиган эшиклар бор. Гулдаста (бурж)лар тагида зах ва дим ертўлалар бўлган. Далоннинг ўнг томонидаги ўрта токчасида афсонавий қаҳрамон Сиёвуш руҳига Наврўз байрамида чироқлар ёқилган. Амир сайисхона (отхона) сига ҳам шу ердаги зинадан кирилган. Далондан чиқаверишда тўпчи боши (сарой қўриқчилари бошлиғи)нинг маҳкамаси, шу ердаги айвон тагида ертўла бўлган (бу бинолар бузилиб кетган). Ундан сал нарида (ғарбий девор бурчагида) пешайвонли жоме масжид (сарой масжиди) қурилган (18-а. охири). Масжид деразалари панжарали, деворларининг ички томонидаги нақшлар орасига Қуръон оятлари битилган. Пешайвон шипи мураккаб гириҳдар б-н безатилган.
Аркнинг шим.ғарбий бурчагида тўпчи бошин.инг уйи ва таъмир ишлари устидан назорат қилувчи киши турадиган хона бўлган. Масжиднинг шарқ томонида ошхона, орқа тарафида зарбхона (олтин, кумуш ва чақа тангалар зарб қилинадиган жой) бор. Зарбхонанинг шим.шарқида заргархона, жан.да девонбегининг маҳкамаси ва қушбегига қарашли бинолар бўлган (баъзилари ҳозир ҳам бор). Жоме масжиддан бошланган тор йўлак қушбеги ҳовлиси орқали чорсуга туташган. Чорсунинг чап томонида тош ётқизилган катта ҳовли — кўринишхона ўрнашган. Унда элчилар қабул қилинган ва амирларнинг тахтга ўтириш маросимлари ўтказилган. Ҳовлига кираверишда накшли пештоқбўлган (1605). Ҳовлининг 3 томони айвон б-н ўралган. Олдинги пешайвонда икки қатор нақшли устунлар бўлиб, уларнинг тепаси калла муқарнаслар б-н безатилган. Нурота мармаридан қилинган тахт шу айвондаги тахтиравон тагида турган. Ҳовлининг жан. томонида «Раҳимхон меҳмонхонаси» ва қорихона қурилган (18-а.). Бу бинолар тагида ертўлалар бўлиб, уларда хазина сакданган. Б. а.нинг шим.шарқидаги Бухоро зиндони манғитлар салтанати даврида қурилган.
Аркнинг ғарб томонидаги ҳовлида мирзалар ва б. хизматчилар учун икки қаватли бинолар қурилган. Сал нарида — саломхона, ундан шарқ томонда меҳмонхоналар, амир ҳамда олий мансабдорларга қарашли бошқа бинолар жойлашган (миён ҳовли). Жан.да ҳаммом, ҳаммомнинг шарқ томонидаги кичкина масжид ҳозиргача сақланган. Аркнинг марказида ўрда (амир хотинлари турадиган уйлар), шим.да қушбеги хотинлари турадиган уйлар, ҳаммомнинг шарқида амир ҳарамидаги қизларнинг уйлари, шарқида зодагонлар яшайдиган уйлар бор. Шим.шарқий бурчакда Чилдухтарон масжиди ва Баттол Ғозий мозори бўлган. Аркнинг шарқий девори бўйлаб ғуломбачча (соқчилар казармаси), жан. шарқий бурчагида дорихона (ўқдорилар омбори) жойлашган (аркнинг ғарбий деворига тақалган биноларнинг бир қисмигина сакданган). Аркдаги қарийб 80 фоиз иморат сақланмаган. Аркнинг марказида (пойдевор қолдиклари ва харобалари орасида) ер тагидан ўтган мўрилар арк ичига қараб кетган катта сопол қувурлар кўриниб туради. Булар оқова сув қувурларининг қолдиқлари. Аркнинг ғарбий деворидан бошқа ҳамма деворлари, бурчаклардаги миноралар бузилиб кетган. Б. а. дарвозаси олдидаги Регистон майдонида кўпгина иморатлар бўлган. Унинг ғарбий деворига қараган пешайвонга замбараклар қўйилган. Арк дарвозасининг чап томонида лашкарбоши меҳмонхонаси, шим.да эса қуроляроғлар тузатиладиган устахона ва аслаҳахона (қўрхона) бўлган.
Б. а.нинг шим.шарқидаги «Чилдухтарон» мақбараси, жан.ғарбда «Баттол Ғозий хонақоҳи», хос ҳаммом қолдиқлари сақланган. 1990 й.да археологлар томонидан олиб борилган қазиш ишлари натижасида Амир меҳмонхонаси ҳисобланган хонақоҳ ва унинг атрофидаги ҳужраларнинг пойдеворлари, ҳовли ичкарисидаги супа, тошнов, тазар, сандал ва яххоналар очилди. Ҳаммом тузилиш жиҳатдан мураккаблиги [ер ости тазарлари умумий бир тармоққа бўйсундирилганлиги, шаҳар ташқарисидаги заҳкашга қадар чўзилганлиги, тўрт томонидаги гулах (ўтхона)лари доимий равишда бир хил иссиқлик бериб туриши, яххонада музни то кеч кузгача сақлай билишганлиги] аниқланди.
Бухоронинг 2500 йиллиги муносабати б-н арк ичкарисидаги тахт жойлашган ҳовли таъмирланиб, ўз ҳолига келтирилди. Арк деворлари янгиланди. «Гўриён» дарвозаси қайта тикланди ва б. ободонлаштириш ишлари олиб борилди. Ер сатҳидан 2,5—3 м чуқурликда гумбазсимон ер ости йўли борлиги аниқланди. Аркда Бухоро давлат меъморийбадиий музейқўриқхонаси жойлашган.
Пўлат Зоҳидов, Умар Рашидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.