Buxoro bosqini

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 758–760-b. — ziyouz.com

Buxoro bosqini BUXORO BOSQINI, Buxoro operatsiyasi — qizil armiyaning Buxoro xonligintl tugatiş va uning hududida şörolar hokimiyatini barpo etiş maqsadida uyuştirgan bosqini (1920 y. 28 avg.— 2 sent.). Bolşeviklar xalqaro huquq normalarini qöpol ravişda buzib, 1920 y. fev.da Xiva xonligini bosib olganlaridan söng Buxoro amirligi sari yuzlandilar. 1920 y. may oyi boşlarida Moskvaga kelgan Turkkomissiya a'zolari Ş. Eliava va Ya. Rudzutak RSFSR taşqi işlar vaziri G. V. Çiçeringa «Turkkomissiya ertagayoq Buxoro amirligining mustaqilligini bekor qiliş töğrisida qaror çiqaradi» degan bayonotini topşirdi. 1920 y. 22 mayda RKP(b) MK byurosi Buxoroga hujum qiliş töğrisidagi Turkkomissiya a'zolarining uşbu fikrini ma'qulladi. Turkiston qöşinlarining qömondoni M. V. Frunze Buxoro amirligiga qarşi harbiy harakatlarni tezlaştirişni sörab 1920 y. 31 iyulda V. I. Leninga telegramma jönatgan. RSFSR qurolli kuçlari boş qömondoni S. S. Kamenev bu telegrammaga «Qulay fursatda boşlaşga ruxsat beriladi» deb qisqa javob yuborgan. 1920 y. 12 avg.da M. Frunze amirlikni tugatiş maqsadida Samarqand-Buxoro guruhi(fronti)ni tuziş haqida buyruq bergan. Şu tariqa amirlik çegaralariga 7 ming piyoda, 2,5 ming otliq askar, 5 oğir töp, 35 yengil töp, 206 zambarak, 5 broneavtomobil, 5 bronepoyezd va 11 aeroplan şay holatga keltirib qöyilgan. Amir Olimxon ixtiyorida 15 ming sarboz, 55 eski töp va 12 pulemyot bor edi, xolos. Harbiy kuçlar nisbatiga köra Turkiston fronti zamonaviy qurollarga ega edi. 16—18 avg. da Çorjöyda Buxoro kommunistlarining 4syezdi bölib, u amirga qarşi qözğolon kötariş töğrisida qaror qabul qilgan. Bolşeviklarning makkorona rejalari amalga oşa boşlagan. Tarixda «yalpi qözğolon» deb atalgan harakat 1920 y. 23 avg.da Beşim Sardor boşçiligidagi yollanma turkman otliqlarining Çorjöy yaqinidagi Saqor bozorni işğol qilişi b-n boşlandi. Beşim Sardor va Çorjöy kommunistlari darhol Eski Çorjöyni işğol qilganlar, yuzdan ortiq amaldorlar qamoqqa olingan. Çorjöy bekligi xazinasi qölga kiritilib, bu boyliklar darhol Çorjöy revkomi va yangi hukumat qöliga utgan. Ilgaridan kelişuvga köra şu kuni Çorjöy revkomi «Butun Buxoro xalqi nomidan» Turkiston frontiga yordam sörab murojaat qilgan, vaholanki Buxoro xalqi syezd qaroridan ham, Beşim Sardor isyonidan ham bexabar edi. Buxoro taqdiri qizil qöşin ixtiyoriga topşirilgandi. M. Frunze «yordam» tögrisidagi murojaatni olgaç, qöşinlarini 4 ta zarbdor guruh (Samarqand, Kattaqörğon, Çorjöy va Kogon)ga bölgan. Samarqand guruhi 29—30 avg. da Şahrisabz — Kitob yönalişi böylab harakat qilib Qarşi va Ğuzorni egallaşi, Kattaqörğon guruhi esa şu kunlari Xatirçi, Ziyovuddin va Karmanani olişi, Çorjöy guruhi bölsa eski Çorjöyni egallab, Amudaryoning Afğoniston b-n çegaralarini nazorat qilişi, Forob va Qorakölni egallab, qöşimça buyruqni kutib turişi lozim edi. Asosiy vazifa Kogon guruhi zimmasiga yuklandi. U eski Buxoroni egallaşi, Olimxonni asir olişi va Arkdagi xazinani egallaşi kerak edi. 1920 y. 29 avg.dan boşlab eski Buxoro ham havodan, ham yerdan qattiq bombardimon qilingan. Buxoroning Qarşi darvozasigaça kelgan t. y.da turgan bronepoyezd va Samarqand, Şayx Jalol, Namozgoh darvozalari yaqinida joylaştirilgan töplardan 1—2 sent. kunlari şaharga 12 ming snaryad taşlangan. 11 ta ae'roplan esa şahar ustida 3 kun bomba yoğdirgan. Bir neça mln. dona patron sarflangan. Şahar hatto kimyoviy snaryadlardan öqqa tutilgan. Şaharning Qarşi va Samarqand darvozalari tagiga 800 kg dan ortiq porox kömilib portlatilgan. Qulab tuşgan darvozalardan kizillar şaharga bostirib kirganlar. Köça janglari boşlanib ketgan. Amir Olimxon şahar obidalari va aholini omon saqlaş maqsadida şaharni taşlab çiqib ketgan. Şöro aeroplanlari uni qidirib topiş bahonasida şahar atrofidagi qişloqlarni, tarixiy obidalardan Sitorai Mohi Xosank bombardimon kilişgan. 2 sent.da qizillar Arkni egallab uning ustiga özlarining bayroqlarini tikkanlar. Şafqatsiz öq yomğiri va bombardimon natijasida şahar obidalarining 1/5 qismi vayron etilib, minglab begunoh odamlar nobud bölgan. Öşa davr voqealarining bevosita şohidi bölgan mahalliy tarixçi Muhammad Ali Baljuvoniy özining «Tarixi Nofeiy» («Foydali tarix») asarida qizil askarlar tomonidan qilingan B.b. oqibatlarini quyidagiça tasvirlaydi: «Buxoroni bosib oliş natijasida 34 guzar, 3 mingdan ortiq dökon, 20 ta saroy, 29 ta masjid yonib xarob böldi. Minorai kalonga ham zarar yetib, Olimxon va Mir Arab madrasalari yonib ketdi... Hazrati Imom darvozasidan Guzari Nazargaça, Kofirobod, Öğlon darvozasi, Masjidi kalon, Zindondan Töqumdöziy hammomigaça, minora ostidan to Sözangaron dahasi, Gul bozor, Lattafuruşlar rastasi, Registondan to Puli oşiqonning boşigaça batamom yonib ketdi. Qarşi darvozasi ham yonib ketdi... Şaharda 3 mingga yaqin hovli yonib kul böldi. Buxoro ş. qariyb 20 kun yongandi. Buxoroning şu darajada xarob bölganini heç bir tarix körmagan edi». Buxoroliklar bu kunlarni «kiçik qiyomat» deb aytişgan. Şaharga kirgan qizillar Arkdagi amir xazinasini, Buxoro qozikaloni, quşbegi va b. amaldorlarining boyligini musodara qilganlar. Askarlar va qöşin rahbarlari katta boylik orttirganlar. Turkiston inqilobiyharbiy byuro «uçligi»ning a'zosi A. Maşitskiyning 1920 y. sent.da Leninga yozgan ma'lumotnomasida şahar markazi yakson qilinganligi, Registon va Ark yondirilgani, Ark yertölalaridagi va omborxonalaridagi boyliklar — oltin, kumuş, brilliantlar talangani, bunda qizil armiya bevosita qatnaşgani haqida xabar bergan. Sent. oylarining boşida amirlik xazinasi va b. boyliklar ortilgan 2 eşelon yuk Toşkent orkali Moskvaga yöl oldi. Qariyb 15 sent.gaça davom etgan Buxoro talovini guvohi bölgan Turkkomissiya vakili G. Safarov öz xotirasida: «Buxoroga kelgan qizil qöşinlar eng avvalo talonçilik b-n şugullandilar. Ular hammani va hamma narsani taladilar. Umuman qizillar Buxoroni talaş uçun kelgan edilar», deb yozgandi. Buxorodan söng qizillar amirlik tarkibidagi 27 beklikni ham birinketin egallaşgan va bu b-n Buxoro xonligita barham berganlar, uning hududida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzilgan. Qizil askar nayzalari ostida qiliç va öt b-n «Buxoro inqilobi» amalga oşirilib, sobiq yoş buxorolik jadidlardan iborat Buxoro Xalq Nozirlar Şörosi (raisi Fayzulla Xöjayev) taşkil topdi.

Ad.: Özbekistonning yangi tarixi. 2kitob. Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida, T., 2000; Turkistan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Özbekiston tarixi (19171991), T., 2000; Buxoro Şarq durdonasi (uzbek, fransuz, ingliz, rus tillarida), T., 1997.

Umar Raşidov, Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БУХОРО БОСҚИНИ, Бухоро операцияси — қизил армиянинг Бухоро хонлигинтл тугатиш ва унинг ҳудудида шўролар ҳокимиятини барпо этиш мақсадида уюштирган босқини (1920 й. 28 авг.— 2 сент.). Большевиклар халқаро ҳуқуқ нормаларини қўпол равишда бузиб, 1920 й. фев.да Хива хонлигини босиб олганларидан сўнг Бухоро амирлиги сари юзландилар. 1920 й. май ойи бошларида Москвага келган Турккомиссия аъзолари Ш. Элиава ва Я. Рудзутак РСФСР ташқи ишлар вазири Г. В. Чичеринга «Турккомиссия эртагаёқ Бухоро амирлигининг мустақиллигини бекор қилиш тўғрисида қарор чиқаради» деган баёнотини топширди. 1920 й. 22 майда РКП(б) МК бюроси Бухорога ҳужум қилиш тўғрисидаги Турккомиссия аъзоларининг ушбу фикрини маъқуллади. Туркистон қўшинларининг қўмондони М. В. Фрунзе Бухоро амирлигига қарши ҳарбий ҳаракатларни тезлаштиришни сўраб 1920 й. 31 июлда В. И. Ленинга телеграмма жўнатган. РСФСР қуролли кучлари бош қўмондони С. С. Каменев бу телеграммага «Қулай фурсатда бошлашга рухсат берилади» деб қисқа жавоб юборган. 1920 й. 12 авг.да М. Фрунзе амирликни тугатиш мақсадида Самарқанд-Бухоро гуруҳи(фронти)ни тузиш ҳақида буйруқ берган. Шу тариқа амирлик чегараларига 7 минг пиёда, 2,5 минг отлиқ аскар, 5 оғир тўп, 35 енгил тўп, 206 замбарак, 5 бронеавтомобиль, 5 бронепоезд ва 11 аэроплан шай ҳолатга келтириб қўйилган. Амир Олимхон ихтиёрида 15 минг сарбоз, 55 эски тўп ва 12 пулемёт бор эди, холос. Ҳарбий кучлар нисбатига кўра Туркистон фронти замонавий қуролларга эга эди. 16—18 авг. да Чоржўйда Бухоро коммунистларининг 4съезди бўлиб, у амирга қарши қўзғолон кўтариш тўғрисида қарор қабул қилган. Большевикларнинг маккорона режалари амалга оша бошлаган. Тарихда «ялпи қўзғолон» деб аталган ҳаракат 1920 й. 23 авг.да Бешим Сардор бошчилигидаги ёлланма туркман отлиқларининг Чоржўй яқинидаги Сақор бозорни ишғол қилиши б-н бошланди. Бешим Сардор ва Чоржўй коммунистлари дарҳол Эски Чоржўйни ишғол қилганлар, юздан ортиқ амалдорлар қамоққа олинган. Чоржўй беклиги хазинаси қўлга киритилиб, бу бойликлар дарҳол Чоржўй ревкоми ва янги ҳукумат қўлига утган. Илгаридан келишувга кўра шу куни Чоржўй ревкоми «Бутун Бухоро халқи номидан» Туркистон фронтига ёрдам сўраб мурожаат қилган, ваҳоланки Бухоро халқи съезд қароридан ҳам, Бешим Сардор исёнидан ҳам бехабар эди. Бухоро тақдири қизил қўшин ихтиёрига топширилганди. М. Фрунзе «ёрдам» тўгрисидаги мурожаатни олгач, қўшинларини 4 та зарбдор гуруҳ (Самарқанд, Каттақўрғон, Чоржўй ва Когон)га бўлган. Самарқанд гуруҳи 29—30 авг. да Шаҳрисабз — Китоб йўналиши бўйлаб ҳаракат қилиб Қарши ва Ғузорни эгаллаши, Каттақўрғон гуруҳи эса шу кунлари Хатирчи, Зиёвуддин ва Карманани олиши, Чоржўй гуруҳи бўлса эски Чоржўйни эгаллаб, Амударёнинг Афғонистон б-н чегараларини назорат қилиши, Фороб ва Қоракўлни эгаллаб, қўшимча буйруқни кутиб туриши лозим эди. Асосий вазифа Когон гуруҳи зиммасига юкланди. У эски Бухорони эгаллаши, Олимхонни асир олиши ва Аркдаги хазинани эгаллаши керак эди. 1920 й. 29 авг.дан бошлаб эски Бухоро ҳам ҳаводан, ҳам ердан қаттиқ бомбардимон қилинган. Бухоронинг Қарши дарвозасигача келган т. й.да турган бронепоезд ва Самарқанд, Шайх Жалол, Намозгоҳ дарвозалари яқинида жойлаштирилган тўплардан 1—2 сент. кунлари шаҳарга 12 минг снаряд ташланган. 11 та аэ’роплан эса шаҳар устида 3 кун бомба ёғдирган. Бир неча млн. дона патрон сарфланган. Шаҳар ҳатто кимёвий снарядлардан ўққа тутилган. Шаҳарнинг Қарши ва Самарқанд дарвозалари тагига 800 кг дан ортиқ порох кўмилиб портлатилган. Қулаб тушган дарвозалардан кизиллар шаҳарга бостириб кирганлар. Кўча жанглари бошланиб кетган. Амир Олимхон шаҳар обидалари ва аҳолини омон сақлаш мақсадида шаҳарни ташлаб чиқиб кетган. Шўро аэропланлари уни қидириб топиш баҳонасида шаҳар атрофидаги қишлоқларни, тарихий обидалардан Ситораи Моҳи Хосанк бомбардимон килишган. 2 сент.да қизиллар Аркни эгаллаб унинг устига ўзларининг байроқларини тикканлар. Шафқатсиз ўқ ёмғири ва бомбардимон натижасида шаҳар обидаларининг 1/5 қисми вайрон этилиб, минглаб бегуноҳ одамлар нобуд бўлган. Ўша давр воқеаларининг бевосита шоҳиди бўлган маҳаллий тарихчи Муҳаммад Али Балжувоний ўзининг «Тарихи Нофеий» («Фойдали тарих») асарида қизил аскарлар томонидан қилинган Б.б. оқибатларини қуйидагича тасвирлайди: «Бухорони босиб олиш натижасида 34 гузар, 3 мингдан ортиқ дўкон, 20 та сарой, 29 та масжид ёниб хароб бўлди. Минораи калонга ҳам зарар етиб, Олимхон ва Мир Араб мадрасалари ёниб кетди... Ҳазрати Имом дарвозасидан Гузари Назаргача, Кофиробод, Ўғлон дарвозаси, Масжиди калон, Зиндондан Тўқумдўзий ҳаммомигача, минора остидан то Сўзангарон даҳаси, Гул бозор, Латтафурушлар растаси, Регистондан то Пули ошиқоннинг бошигача батамом ёниб кетди. Қарши дарвозаси ҳам ёниб кетди... Шаҳарда 3 мингга яқин ҳовли ёниб кул бўлди. Бухоро ш. қарийб 20 кун ёнганди. Бухоронинг шу даражада хароб бўлганини ҳеч бир тарих кўрмаган эди». Бухороликлар бу кунларни «кичик қиёмат» деб айтишган. Шаҳарга кирган қизиллар Аркдаги амир хазинасини, Бухоро қозикалони, қушбеги ва б. амалдорларининг бойлигини мусодара қилганлар. Аскарлар ва қўшин раҳбарлари катта бойлик орттирганлар. Туркистон инқилобийҳарбий бюро «учлиги»нинг аъзоси А. Машицкийнинг 1920 й. сент.да Ленинга ёзган маълумотномасида шаҳар маркази яксон қилинганлиги, Регистон ва Арк ёндирилгани, Арк ертўлаларидаги ва омборхоналаридаги бойликлар — олтин, кумуш, бриллиантлар талангани, бунда қизил армия бевосита қатнашгани ҳақида хабар берган. Сент. ойларининг бошида амирлик хазинаси ва б. бойликлар ортилган 2 эшелон юк Тошкент оркали Москвага йўл олди. Қарийб 15 сент.гача давом этган Бухоро таловини гувоҳи бўлган Турккомиссия вакили Г. Сафаров ўз хотирасида: «Бухорога келган қизил қўшинлар энг аввало талончилик б-н шугулландилар. Улар ҳаммани ва ҳамма нарсани таладилар. Умуман қизиллар Бухорони талаш учун келган эдилар», деб ёзганди. Бухородан сўнг қизиллар амирлик таркибидаги 27 бекликни ҳам биринкетин эгаллашган ва бу б-н Бухоро хонлигита барҳам берганлар, унинг ҳудудида Бухоро Халқ Совет Республикаси тузилган. Қизил аскар найзалари остида қилич ва ўт б-н «Бухоро инқилоби» амалга оширилиб, собиқ ёш бухоролик жадидлардан иборат Бухоро Халқ Нозирлар Шўроси (раиси Файзулла Хўжаев) ташкил топди.

Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2китоб. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида, Т., 2000; Туркистан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; Ўзбекистон тарихи (19171991), Т., 2000; Бухоро Шарқ дурдонаси (узбек, француз, инглиз, рус тилларида), Т., 1997.

Умар Рашидов, Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.