Buxoro darvozalari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 768–769-b. — ziyouz.com
Buxoro darvozalari — Buxoro ş.dagi tarixiy darvozalar. Buxoro örta asr şahar qurilişi an'analari asosida bunyod etilgan bölib, 3 qism: ark, şahriston va raboddan iborat bölgan. Buxoro arkitsya 2 darvoza bor edi. Ğarbiy darvoza — Registon, Alaffuruşon yoki Somonfuruşon, Şarqiy darvoza — Göriyon deb yuritilgan. Şahristonda esa 7 darvoza bölib, ular şaharning 4 tomonida joylaşgan. Şahriston şim. da Haq Roh(Xufra), jan.da Attoron (Bob ulMadina) va Ohaniyon (Temirçilar), şarqida Nav (Hyp), ğarbida esa Kuhandiz, Muhra (Bani Asad) va Bani Sa'd darvozalari bölgan. Atgorondan Xurosonga, Haq Rohdan Samarqandga, Hyp (Nav) orqali esa Nasaf (Qarşi) tomonga yöllar ketgan. Qolgan 4 ta darvoza orqali podşoh qarorgohi — arkka borilgan. Rabod atrofida dastlab içki devor, 849—850 y.larda taşqi devor bino qilinib, uning 11 darvozasi bor edi. Içki devorning darvozalari şim.da Bobul Hadid, Samarqand va Muğon, jan.da Puli Suvayk, Abduhoşim Kanoniy, Ruxba, Moh, ğarbida Darvozaça, Forjak, şarqida Puli Abdulhasan va Moh darvozalari joylaşgan. Rabod taşqi devori bitganidan söng uning şim.da Navbahor, Samarqand va Riv, şarqida Mardikuşon, Kalobod hamda ğarbida Romitan, Forjak, Qöşanj nomli darvozalari bölgan.
Buxoro uzoq tarixi davomida bir neça bor uruşlar natijasida vayron qilingan. Ayniqsa, qoraxoniylar b-n somoniylar örtasidagi kuraşlar davrida, Çingizxon hujumi oqibatida şahar devor va darvozalari buzib taşlandi. 16-a.da şayboniylardan Abdullaxon II davrida Buxoro atrofi yangi devor b-n örab olindi va darvozalar qurildi. Tarixiy davrlar ötişi b-n Buxoro darvozalarini nomlaş ham özgarib bordi. 19-a. örtalariga kelib Buxoro darvozalari: Sallaxona, Qavola Mahmud, Qarşi, Bahovuddin, Fayzobod, Samarqand, Imom, Öğlon, Talipoç, Şirgiron, Qoraköl nomlari b-n yuritilgan. 20-a. boşlarida Buxoro ş.ning darvozalari quyidagiça nomlangan: şaharning şim.da Imom va Samarqand, jan.da Şayx Jalol, Namozgoh va Sallaxona; şarkida Mozor va Qarşi; ğarbida Öğlon, Talipoç, Şirgiron va Qorakul. 1920 y. kuzida şöro mustabidlarining Buxoro bosqinida, önlab obidalar qatori Buxoro darvozalari ham katta şikayet kördi, köplari buzib taşlandi, yondirildi va yöqotildi. Hoz. kunda Qoraköl va Talipoç darvozalari ötmiş yodgorligi sifatida bir qadar saqlanib kolingan.
Ad.: Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРО ДАРВОЗАЛАРИ — Бухоро ш.даги тарихий дарвозалар. Бухоро ўрта аср шаҳар қурилиши анъаналари асосида бунёд этилган бўлиб, 3 қисм: арк, шаҳристон ва рабоддан иборат бўлган. Бухоро аркиця 2 дарвоза бор эди. Ғарбий дарвоза — Регистон, Алаффурушон ёки Сомонфурушон, Шарқий дарвоза — Гўриён деб юритилган. Шаҳристонда эса 7 дарвоза бўлиб, улар шаҳарнинг 4 томонида жойлашган. Шаҳристон шим. да Ҳақ Роҳ(Хуфра), жан.да Атторон (Боб улМадина) ва Оҳаниён (Темирчилар), шарқида Нав (Hyp), ғарбида эса Куҳандиз, Муҳра (Бани Асад) ва Бани Саъд дарвозалари бўлган. Атгорондан Хуросонга, Ҳақ Роҳдан Самарқандга, Hyp (Нав) орқали эса Насаф (Қарши) томонга йўллар кетган. Қолган 4 та дарвоза орқали подшоҳ қароргоҳи — аркка борилган. Рабод атрофида дастлаб ички девор, 849—850 й.ларда ташқи девор бино қилиниб, унинг 11 дарвозаси бор эди. Ички деворнинг дарвозалари шим.да Бобул Ҳадид, Самарқанд ва Муғон, жан.да Пули Сувайк, Абдуҳошим Каноний, Рухба, Моҳ, ғарбида Дарвозача, Форжак, шарқида Пули Абдулҳасан ва Моҳ дарвозалари жойлашган. Рабод ташқи девори битганидан сўнг унинг шим.да Навбаҳор, Самарқанд ва Рив, шарқида Мардикушон, Калобод ҳамда ғарбида Ромитан, Форжак, Қўшанж номли дарвозалари бўлган.
Бухоро узоқ тарихи давомида бир неча бор урушлар натижасида вайрон қилинган. Айниқса, қорахонийлар б-н сомонийлар ўртасидаги курашлар даврида, Чингизхон ҳужуми оқибатида шаҳар девор ва дарвозалари бузиб ташланди. 16-а.да шайбонийлардан Абдуллахон II даврида Бухоро атрофи янги девор б-н ўраб олинди ва дарвозалар қурилди. Тарихий даврлар ўтиши б-н Бухоро дарвозаларини номлаш ҳам ўзгариб борди. 19-а. ўрталарига келиб Бухоро дарвозалари: Саллахона, Қавола Маҳмуд, Қарши, Баҳовуддин, Файзобод, Самарқанд, Имом, Ўғлон, Талипоч, Ширгирон, Қоракўл номлари б-н юритилган. 20-а. бошларида Бухоро ш.нинг дарвозалари қуйидагича номланган: шаҳарнинг шим.да Имом ва Самарқанд, жан.да Шайх Жалол, Намозгоҳ ва Саллахона; шаркида Мозор ва Қарши; ғарбида Ўғлон, Талипоч, Ширгирон ва Қоракул. 1920 й. кузида шўро мустабидларининг Бухоро босқинида, ўнлаб обидалар қатори Бухоро дарвозалари ҳам катта шикает кўрди, кўплари бузиб ташланди, ёндирилди ва йўқотилди. Ҳоз. кунда Қоракўл ва Талипоч дарвозалари ўтмиш ёдгорлиги сифатида бир қадар сақланиб колинган.
Ад.: Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1966.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.