Buxoro miniatyura maktabi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 772-b. — ziyouz.com
Buxoro miniatyura maktabi — Özbekiston miniatyura san'atidagi öziga xos yönaliş. Örta asrlar (16— 17-a.lar)da Buxoroda şakllangan. B.m.m.ning rivojlaniş davri Buxoroda Şayboniyxonlar (16-a.), Aştarxoniylar (17-a.) hukmronligi davriga töğri keladi. Hirot miniatyura maktabi ta'sirida rivojlangan B.m.m. dastlab Buxoroga kelgan Hirot miniatyura maktabi vakillarining ijodi b-n boğliq bölgan va mahalliy badiiy an'analar ta'sirida şakllanayotgan mustaqil uslubni aks ettirgan oqimlar körinişida bölib, 1550-y.lar örtalaridan mustaqil rivojlangan. Umumlaştiriş, şaklning ixçamligi, kiyim va bezaklarning aniq hamda yirik işlanişi, böşliqning bir tekis tuzilişi, me'moriy tasvir va zaminning soddalaştirilişi kabi xususiyatlarga ega bölgan. Umumiy ranglar yorqin, tiniq (töq sariq va qora ranglar ustunligi seziladi), rasmlar uçun yaratuvçanlik, tantanavorlik ruhi xos bölgan. Rasmlarda qabul sahnalari, tabiat oğuşidagi uçraşuvlar, maişiy manzaralar, saroy hayotidan olingan axloqiy lavhalar va b. mavzular keng örin olgan; köçmançi hayot körinişlari, mahalliy etnik turlar ham uçraydi. 16- a. oxiridan tasviriy san'atda mavjud an'anaviy, rasmiy dabdabali yönaliş b-n bir qatorda demokratik mavzular şakllandi va mustahkamlandi, şahar hayotidan olingan janrli lavhalar, hunarmandlik mavzularining soni köpaydi. B.m.m.ning yirik vakillari: Mahmud Muzahhib, Şayxzoda, Abdulla Musavvir (16-a.); Muhammad Şarif, Muhammad Muqim, Avaz Muhammad, Muhammadamin, Farhod, Mulla Behzod, Xöja Gadoy (17-a.) va b. 16-a. oxiri va 17-a. boşlarida Movarounnahrning qöşni mamlakatlar b-n aloqalarining kuçayişi tufayli B.m.m. vakillari asarlarida Hindiston va Eron tasviriy san'atining ta'siri öz ifodasini topgan. Bu maktab vakillari tomonidzn Sa'diyning «Böston» (157576), Jomiyyaning «Tuhfat ulahror» (16-a.ning 70-y.lari), Dehlaviynint «Tarixi Xizrxon» (1579), Nizomiyning «Xamsa» (1648, hammasi SanktPeterburgdagi SaltikovŞçedrin nomidagi kutubxonada), Firdavsiyning «Şohnoma» (1664, ÖzR FA Şarqşunoslik in-tida) asarlari, şuningdek tarixiy, diniy asarlar badiiy bezatilgan. Kitoblarni bu tarzda bezaş keyingi davrlarda ham davom etdi, mas, Ahmad Doniş, Abdulxoliq Maxdum va b. 20-a. 20-y.larida B.m.m. an'analari usta Nabi Hafizov (plakatlar işlagan), S. Poçayev ijodida davom ettirildi.
Ad.: Pugaçenkova G. A., Rempel L. I., Vidayuşiyesya pamyatniki izobrazitelnogo iskusstva Uzbekistana, T., 1960; Sredneaziatskiye miniatyuri 16—18 vv., M., 1964; Pugaçenkova G. A., Rempel L. I., Oçerki iskusstva Sredney Azii, M., 1982.
El'mira Ismoilova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРО МИНИАТЮРА МАКТАБИ — Ўзбекистон миниатюра санъатидаги ўзига хос йўналиш. Ўрта асрлар (16— 17-а.лар)да Бухорода шаклланган. Б.м.м.нинг ривожланиш даври Бухорода Шайбонийхонлар (16-а.), Аштархонийлар (17-а.) ҳукмронлиги даврига тўғри келади. Ҳирот миниатюра мактаби таъсирида ривожланган Б.м.м. дастлаб Бухорога келган Ҳирот миниатюра мактаби вакилларининг ижоди б-н боғлиқ бўлган ва маҳаллий бадиий анъаналар таъсирида шаклланаётган мустақил услубни акс эттирган оқимлар кўринишида бўлиб, 1550-й.лар ўрталаридан мустақил ривожланган. Умумлаштириш, шаклнинг ихчамлиги, кийим ва безакларнинг аниқ ҳамда йирик ишланиши, бўшлиқнинг бир текис тузилиши, меъморий тасвир ва заминнинг соддалаштирилиши каби хусусиятларга эга бўлган. Умумий ранглар ёрқин, тиниқ (тўқ сариқ ва қора ранглар устунлиги сезилади), расмлар учун яратувчанлик, тантанаворлик руҳи хос бўлган. Расмларда қабул саҳналари, табиат оғушидаги учрашувлар, маиший манзаралар, сарой ҳаётидан олинган ахлоқий лавҳалар ва б. мавзулар кенг ўрин олган; кўчманчи ҳаёт кўринишлари, маҳаллий этник турлар ҳам учрайди. 16- а. охиридан тасвирий санъатда мавжуд анъанавий, расмий дабдабали йўналиш б-н бир қаторда демократик мавзулар шаклланди ва мустаҳкамланди, шаҳар ҳаётидан олинган жанрли лавҳалар, ҳунармандлик мавзуларининг сони кўпайди. Б.м.м.нинг йирик вакиллари: Маҳмуд Музаҳҳиб, Шайхзода, Абдулла Мусаввир (16-а.); Муҳаммад Шариф, Муҳаммад Муқим, Аваз Муҳаммад, Муҳаммадамин, Фарҳод, Мулла Беҳзод, Хўжа Гадой (17-а.) ва б. 16-а. охири ва 17-а. бошларида Мовароуннаҳрнинг қўшни мамлакатлар б-н алоқаларининг кучайиши туфайли Б.м.м. вакиллари асарларида Ҳиндистон ва Эрон тасвирий санъатининг таъсири ўз ифодасини топган. Бу мактаб вакиллари томонидзн Саъдийнинг «Бўстон» (157576), Жомийянинг «Туҳфат улаҳрор» (16-а.нинг 70-й.лари), Деҳлавийнинт «Тарихи Хизрхон» (1579), Низомийнинг «Хамса» (1648, ҳаммаси СанктПетербургдаги СалтиковШчедрин номидаги кутубхонада), Фирдавсийнинг «Шоҳнома» (1664, ЎзР ФА Шарқшунослик ин-тида) асарлари, шунингдек тарихий, диний асарлар бадиий безатилган. Китобларни бу тарзда безаш кейинги даврларда ҳам давом этди, мас, Аҳмад Дониш, Абдулхолиқ Махдум ва б. 20-а. 20-й.ларида Б.м.м. анъаналари уста Наби Ҳафизов (плакатлар ишлаган), С. Почаев ижодида давом эттирилди.
Ад.: Пугаченкова Г. А., Ремпель Л. И., Выдающиеся памятники изобразительного искусства Узбекистана, Т., 1960; Среднеазиатские миниатюры 16—18 вв., М., 1964; Пугаченкова Г. А., Ремпель Л. И., Очерки искусства Средней Азии, М., 1982.
Элъмира Исмоилова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.