Buxoro pul tizimi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 774–775-b. — ziyouz.com
Buxoro pul tizimi — 1924 y.gaça Buxoro hududida mavjud bölgan pul muomalasi. Buxoro hududida uzok, asrlar davomida tovar-pul munosabatlarining rivojlanişi natijasida bimetallizmning murakkab şakli vujudga keddi. Mil. av. 3-a. oxiridan 2-a.gaça Buxoro hududida yunonbaqtriya tangalari muomalada bölgan. Bu pullarning nomi ham yunonça edi. Jumladan, tilla pullar — stater; kumuş tangalar — tetradraxma, draxma, yarim draxma; mis tangalar — xalq deb atalgan. Öşa davrdagi oltin va kumuş qiymati nisbatiga binoan (1:10) bir oltin stater 20 kumuş draxma yoxud 5 tetradraxmaga teng edi. Mil. av. 1-a. da, milodning dastlabki tört asrida suğdlar davri Buxorosida Yevtidem I tetradraxmalariga öxşaş tangalar, keyinçalik esa sosoniylar şohi Bahrom V (Varaxran V) (421—439) draxmalariga taqlid qilib tangalar çiqarildi. Bu tangalar buxorxudot dirxami deb nomlangan. 8-a. boşida mamlakatga arablar b-n birga ularning tangalari ham kirib keldi. Oltin tangalar — dinor, kumuş tangalar — dirham, mis tangalar — fulus deb atalgan. Oltin tangalar taşki savdo uçun zarb qilingan, ular oğirligiga qarab pul sifatida emas, balki tovar sifatida muomalada böldi. Xalifalik savdosi kumuş tangalar — dirhamlar pul muomalasining asosini taşkil etgan. Oltin tangalarning kumuş tangalarga nisbati ma'lum vaqt turliça bölgan. Agar 8-a.da 1 oltin tangaga 10 kumuş tanga almaştirilgan bölsa, kumuş inqirozi paytida bu nisbat 1:7, inqirozdan söng 1:11 bölgan. 15—16-a.larda katta mis tangalar «dinor» deb, kumuş pullar «tanga» deb atala boşlandi. Hukumat kumuş va mis tangalar orasidagi nisbatni örnatdi, bu nisbat bozor özgarişlari katta bölmagan yoxud vaqtvaqti b-n bölgan paytda uzgarişsiz qoldi. Uzoq vaqt mobaynida asosiy birlik özgarmadi: 1 kumuş tanga 1 misqol, ya'ni 4,8 g, 1 kumuş dirxam 20 mis dinor, 1 mis dinor 6 fulusga teng edi. Buxoro amirligida 1785—86 y.larda ötkazilgan pul islohoti eski an'analarni saqlab qoldi: nominal oldingi 3 nomda zarb etila boşlandi. Oltin tangalar — «aşrafiy» yoki «tilla», kumuş tangalar — «tanga», mis tangalar — «kora pul» yoxud köplikda «fulus», xalq tilida «pul» deb atala boşlandi. 1tilla (oltin) tanga 22 kumuş tangaga, 1 kumuş tanga 50 mis tangaga teng bulgan. Misning kumuşga nisbati turliça bölgan.
Rus protektorati örnatilganidan söng rus hukumati öz oldiga B. p. t.ni yöqrtişni hamda muomalaga rus pullarini, jumladan kredit çiptalarini kiritişni maqsad qilib qöydi. 1893 y.gaça» Buxoro bozorlarida 1 Buxoro kumuş tangasining narxi 20 tiyin rus puli darajasida saqlangan. 1893 y.da Rossiya davlat bankining Buxoro bulimi taşkil qilinib, unga Buxoroda pul muomalasini tartibga soliş vazifasi yuklandi. Buxoro tangasi Turkiston ölkasida (asosan Samarqand viloyatida) ham joriy qilindi.
Rossiya hukumati tazyiqi ostida 1904 y.da Buxoro kumuş tangasi çiqarilişi töxtatildi, tanga zarb etiş töxtatilişi b-n birga 2 pul qiymatli yangi mis tangalar hamda oddiy fulus muntazam zarb etilişi yölga qöyildi. Amir hukumati kumuş tangalarni mis tangalarga almaştirişga ma'lum miqdorda harakat qidsi. 1917 y.da Buxoro amiri muomalaga yarim tangadan 20 tangagaça qiymatdagi yangi tangalarni kiritdi, ular 3 yil davomida zarb etildi. 1918 y.dan boşlab Buxoro pul muomalasiga amir hukumati tomonidan çiqarilgan qoğoz pullar kiritildi. Ular tanga deb atalar edi. Avvaliga 20,
60, 100, 200, 300, 500, 1000, 2000, 3000, 5000 tanga qiymatidagi pullar çiqarildi. 1919 y.da pul çikariş texnologiyasi ança oddiylaşdi va faqat 50, 100, 200, 500, 1000, 2000, 3000, 5000, 10000 tanga qiymatidagi pullar çiqarildi. BXSR örnatilgandan söng (1920) ham davlat xarajatlarini qoplaş uçun qoğoz pullar çiqariş davom ettirildi. 1920 y.da 50, 100, 200, 500, 1000, 2000, 3000, 5000, 10000 «tanga» çiqarildi. Keyinroq pul çiqariş uçun yangi qolip yasaldi. Endi pullar söm deb atala boşladi (50, 100, 3000, 5000, 10000 söm). Bu pullar qölda yasaldi, ular xalq xöjaligi talablarini hisobga olmagan holda çiqarildi va şu sababdan tez orada qadrsizlandi. 1922 y.da pul almaştirildi. Endi pullar qölda emas, balki matbaa usulida çiqarila boşlandi. Ularning eski pullarga nisbati 1:10000 edi. Yangi pullar 1, 5, 10, 25, 100, 1000, 2500, 5000, 20000 söm qiymatida çiqariddi. 1922 y. oxirida bu pullar ham qadrsizlandi va hukumat 100:1 nisbatda yana pul almaştirişni lozim topdi. 1923 y. mart oyida Toşkentda Örta Osiyo Sovet Respublikalarining birinçi iqtisodiy konferensiyasi bölib ötdi. Aynan şu konferensiyada mahalliy pullarni çiqarişni töxtatiş va RSFSR davlat pul belgilariga ötişga qaror qilindi. 1923 y. may oyidan Buxoro pullari RSFSR emas, endi SSSR pullariga 1:3,5 nisbatda almaştirildi.
Aleksey Nurullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРО ПУЛ ТИЗИМИ — 1924 й.гача Бухоро ҳудудида мавжуд бўлган пул муомаласи. Бухоро ҳудудида узок, асрлар давомида товар-пул муносабатларининг ривожланиши натижасида биметаллизмнинг мураккаб шакли вужудга кедди. Мил. ав. 3-а. охиридан 2-а.гача Бухоро ҳудудида юнонбақтрия тангалари муомалада бўлган. Бу пулларнинг номи ҳам юнонча эди. Жумладан, тилла пуллар — статер; кумуш тангалар — тетрадрахма, драхма, ярим драхма; мис тангалар — халқ деб аталган. Ўша даврдаги олтин ва кумуш қиймати нисбатига биноан (1:10) бир олтин статер 20 кумуш драхма ёхуд 5 тетрадрахмага тенг эди. Мил. ав. 1-а. да, милоднинг дастлабки тўрт асрида суғдлар даври Бухоросида Евтидем I тетрадрахмаларига ўхшаш тангалар, кейинчалик эса сосонийлар шоҳи Баҳром V (Варахран V) (421—439) драхмаларига тақлид қилиб тангалар чиқарилди. Бу тангалар бухорхудот дирхами деб номланган. 8-а. бошида мамлакатга араблар б-н бирга уларнинг тангалари ҳам кириб келди. Олтин тангалар — динор, кумуш тангалар — дирҳам, мис тангалар — фулус деб аталган. Олтин тангалар ташки савдо учун зарб қилинган, улар оғирлигига қараб пул сифатида эмас, балки товар сифатида муомалада бўлди. Халифалик савдоси кумуш тангалар — дирҳамлар пул муомаласининг асосини ташкил этган. Олтин тангаларнинг кумуш тангаларга нисбати маълум вақт турлича бўлган. Агар 8-а.да 1 олтин тангага 10 кумуш танга алмаштирилган бўлса, кумуш инқирози пайтида бу нисбат 1:7, инқироздан сўнг 1:11 бўлган. 15—16-а.ларда катта мис тангалар «динор» деб, кумуш пуллар «танга» деб атала бошланди. Ҳукумат кумуш ва мис тангалар орасидаги нисбатни ўрнатди, бу нисбат бозор ўзгаришлари катта бўлмаган ёхуд вақтвақти б-н бўлган пайтда узгаришсиз қолди. Узоқ вақт мобайнида асосий бирлик ўзгармади: 1 кумуш танга 1 мисқол, яъни 4,8 г, 1 кумуш дирхам 20 мис динор, 1 мис динор 6 фулусга тенг эди. Бухоро амирлигида 1785—86 й.ларда ўтказилган пул ислоҳоти эски анъаналарни сақлаб қолди: номинал олдинги 3 номда зарб этила бошланди. Олтин тангалар — «ашрафий» ёки «тилла», кумуш тангалар — «танга», мис тангалар — «кора пул» ёхуд кўпликда «фулус», халқ тилида «пул» деб атала бошланди. 1тилла (олтин) танга 22 кумуш тангага, 1 кумуш танга 50 мис тангага тенг булган. Миснинг кумушга нисбати турлича бўлган.
Рус протекторати ўрнатилганидан сўнг рус ҳукумати ўз олдига Б. п. т.ни йўқртишни ҳамда муомалага рус пулларини, жумладан кредит чипталарини киритишни мақсад қилиб қўйди. 1893 й.гача» Бухоро бозорларида 1 Бухоро кумуш тангасининг нархи 20 тийин рус пули даражасида сақланган. 1893 й.да Россия давлат банкининг Бухоро булими ташкил қилиниб, унга Бухорода пул муомаласини тартибга солиш вазифаси юкланди. Бухоро тангаси Туркистон ўлкасида (асосан Самарқанд вилоятида) ҳам жорий қилинди.
Россия ҳукумати тазйиқи остида 1904 й.да Бухоро кумуш тангаси чиқарилиши тўхтатилди, танга зарб этиш тўхтатилиши б-н бирга 2 пул қийматли янги мис тангалар ҳамда оддий фулус мунтазам зарб этилиши йўлга қўйилди. Амир ҳукумати кумуш тангаларни мис тангаларга алмаштиришга маълум миқдорда ҳаракат қидци. 1917 й.да Бухоро амири муомалага ярим тангадан 20 тангагача қийматдаги янги тангаларни киритди, улар 3 йил давомида зарб этилди. 1918 й.дан бошлаб Бухоро пул муомаласига амир ҳукумати томонидан чиқарилган қоғоз пуллар киритилди. Улар танга деб аталар эди. Аввалига 20,
60, 100, 200, 300, 500, 1000, 2000, 3000, 5000 танга қийматидаги пуллар чиқарилди. 1919 й.да пул чикариш технологияси анча оддийлашди ва фақат 50, 100, 200, 500, 1000, 2000, 3000, 5000, 10000 танга қийматидаги пуллар чиқарилди. БХСР ўрнатилгандан сўнг (1920) ҳам давлат харажатларини қоплаш учун қоғоз пуллар чиқариш давом эттирилди. 1920 й.да 50, 100, 200, 500, 1000, 2000, 3000, 5000, 10000 «танга» чиқарилди. Кейинроқ пул чиқариш учун янги қолип ясалди. Энди пуллар сўм деб атала бошлади (50, 100, 3000, 5000, 10000 сўм). Бу пуллар қўлда ясалди, улар халқ хўжалиги талабларини ҳисобга олмаган ҳолда чиқарилди ва шу сабабдан тез орада қадрсизланди. 1922 й.да пул алмаштирилди. Энди пуллар қўлда эмас, балки матбаа усулида чиқарила бошланди. Уларнинг эски пулларга нисбати 1:10000 эди. Янги пуллар 1, 5, 10, 25, 100, 1000, 2500, 5000, 20000 сўм қийматида чиқаридди. 1922 й. охирида бу пуллар ҳам қадрсизланди ва ҳукумат 100:1 нисбатда яна пул алмаштиришни лозим топди. 1923 й. март ойида Тошкентда Ўрта Осиё Совет Республикаларининг биринчи иқтисодий конференцияси бўлиб ўтди. Айнан шу конференцияда маҳаллий пулларни чиқаришни тўхтатиш ва РСФСР давлат пул белгиларига ўтишга қарор қилинди. 1923 й. май ойидан Бухоро пуллари РСФСР эмас, энди СССР пулларига 1:3,5 нисбатда алмаштирилди.
Алексей Нуруллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.