Buxoro va Samarqand suv taqsimoti

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 760-b. — ziyouz.com

Buxoro va Samarqand suv taqsimoti — Zarafşon daryosining Samarqand va Buxoro vohalari örtasidagi suv taqsimoti. Buxoro va Samarqand vohalarida suv taqsimoti Kadimdan to sunggi vaktlargaça muayyan tartibda davom etib kelgan bölib, Zarafşon dehkonçiligi uçun yaroqli yerlarning ma'lum bir qisminigina suğora olgan, xolos. Qad. miroblar daryodagi suv sathining holatini «vaqti purob» (köp suvlik), «vaqti miyonob» (örta suvlik) va «vaqti qillatiob» (oz suvlik) paytlariga bölganlar. Zarafşon suvi örtaça bölgan paytlarda «nimjöy», ya'ni «yarim ariq» usulida taksimlangan. Daryoda suv oz bölgan paytlarda hamma suv Buxoroga taşlangan. Bu «obpartav», ya'ni «suv taşlaş» deb atalgan. «Obpartav» faqat Buxoro ş.ni suv b-n ta'minlaş uçun qöllanilib, mavsumda 2 marta (may oyining 2-yarmi va avg.ning oxirida) amalga oşirilgan. «Obpartav» muddati 2—4 haftaga çözilgan. Zarafşon suvi masalasida Buxoro Samarqandga qaram bölgan. Şuning uçun ham Zarafşon vodiysining yuqori qismi podşo Rossiyasi tomonidan bosib olingandan söng Samarqand ma'muriyati b-n Buxoro amirligi örtasidagi munosabatlarda suv masalasi alohida örin tutdi. 1872 y. har ikki tomon vakillari iştirokida Samarqandda B. va S. s. t. komissiyasi tuziddi. Komissiya Buxoro va Samarqand örtasidagi suv taqsimotining qad. tartiblarini muhokama qilib, mavsumda Buxoro uçun 2 marta — 15 apr. dan 15 maygaça va 15 avg.dan 15 sent.gaça daryoni «obpartav» yoki «nimjöy» qilişga qaror qildi. 19-a.ning 80—90-y.larida Samarqand vohasida suğoriladigan dehqonçilik maydoni kengaytirilib, Zarafşon suvining köpi ana şu vohaning yuqori qismida sarf böla boşladi. Natijada Buxoro vohasi tez-tez suv tanqisligiga uçrab turdi. Suv masalasini B. va S. s. t. komissiyasi 1894, 1895 va 1902 y.larda qaytaqayta muhokama qildi. Komissiya Buxoro va Samarqand vohalaridagi suğoriladigan yer maydoni hajmini nazarda tutib, quyidagiça qaror qildi: 1) Zarafşonda suv qança bölişidan qati nazar, daryo suvining uçdan ikki qismi (67%)ni Samarqandga, uçdan bir qismi (33%) ni Buxoroga taşlaş; 2) mavsumda ikki marta (2 apr.dan 20 apr. gaça va 18 avg. dan 5 sent. gaça) Buxoroga taşlanadigan suv miqdorini köpaytiriş. Ammo bu b-n B. va S. s t. masalasi hal bölmadi. 19-a. oxirlarida Zarafşonning yuqori oqimida suv omborlari barpo etiş va Buxoroga Amudaryodan suv çiqariş ğoyalari paydo böldi. Bu ğoyalar 20-a. 60-y.lariga kelib uzilkesil amalga oşirildi: vohaning suğoriş sistemasi qayta qurilib, gidroinşootlar köpaytirildi, Zarafşon böylab «Oq va Qora daryo suv ayirğiçi», Xarxör, Şohrud, Şofirkon va b. yirik gidrouzellar qurildi, Kattaqörgon, Quyimozor suv omborlari, AmuQoraköl kanali va AmuBuxoro maşina kapali kabi ulkan suğoriş inşootlari töliq qurilib, işga tuşirildi.

Ad.: Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Axmad Doniş, Istoriya mangitskoy dinastii, Duşanbe, 1967; Muhammadjonov A., Zarafşon vodiysiningsuv xöjaligi tarixidan, T., 1959.

Abdulahad Muhammadjonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БУХОРО ВА САМАРҚАНД СУВ ТАҚСИМОТИ — Зарафшон дарёсининг Самарқанд ва Бухоро воҳалари ўртасидаги сув тақсимоти. Бухоро ва Самарқанд воҳаларида сув тақсимоти Кадимдан то сунгги вактларгача муайян тартибда давом этиб келган бўлиб, Зарафшон деҳкончилиги учун яроқли ерларнинг маълум бир қисминигина суғора олган, холос. Қад. мироблар дарёдаги сув сатҳининг ҳолатини «вақти пуроб» (кўп сувлик), «вақти миёноб» (ўрта сувлик) ва «вақти қиллатиоб» (оз сувлик) пайтларига бўлганлар. Зарафшон суви ўртача бўлган пайтларда «нимжўй», яъни «ярим ариқ» усулида таксимланган. Дарёда сув оз бўлган пайтларда ҳамма сув Бухорога ташланган. Бу «обпартав», яъни «сув ташлаш» деб аталган. «Обпартав» фақат Бухоро ш.ни сув б-н таъминлаш учун қўлланилиб, мавсумда 2 марта (май ойининг 2-ярми ва авг.нинг охирида) амалга оширилган. «Обпартав» муддати 2—4 ҳафтага чўзилган. Зарафшон суви масаласида Бухоро Самарқандга қарам бўлган. Шунинг учун ҳам Зарафшон водийсининг юқори қисми подшо Россияси томонидан босиб олингандан сўнг Самарқанд маъмурияти б-н Бухоро амирлиги ўртасидаги муносабатларда сув масаласи алоҳида ўрин тутди. 1872 й. ҳар икки томон вакиллари иштирокида Самарқандда Б. ва С. с. т. комиссияси тузидди. Комиссия Бухоро ва Самарқанд ўртасидаги сув тақсимотининг қад. тартибларини муҳокама қилиб, мавсумда Бухоро учун 2 марта — 15 апр. дан 15 майгача ва 15 авг.дан 15 сент.гача дарёни «обпартав» ёки «нимжўй» қилишга қарор қилди. 19-а.нинг 80—90-й.ларида Самарқанд воҳасида суғориладиган деҳқончилик майдони кенгайтирилиб, Зарафшон сувининг кўпи ана шу воҳанинг юқори қисмида сарф бўла бошлади. Натижада Бухоро воҳаси тез-тез сув танқислигига учраб турди. Сув масаласини Б. ва С. с. т. комиссияси 1894, 1895 ва 1902 й.ларда қайтақайта муҳокама қилди. Комиссия Бухоро ва Самарқанд воҳаларидаги суғориладиган ер майдони ҳажмини назарда тутиб, қуйидагича қарор қилди: 1) Зарафшонда сув қанча бўлишидан қатьи назар, дарё сувининг учдан икки қисми (67%)ни Самарқандга, учдан бир қисми (33%) ни Бухорога ташлаш; 2) мавсумда икки марта (2 апр.дан 20 апр. гача ва 18 авг. дан 5 сент. гача) Бухорога ташланадиган сув миқдорини кўпайтириш. Аммо бу б-н Б. ва С. с т. масаласи ҳал бўлмади. 19-а. охирларида Зарафшоннинг юқори оқимида сув омборлари барпо этиш ва Бухорога Амударёдан сув чиқариш ғоялари пайдо бўлди. Бу ғоялар 20-а. 60-й.ларига келиб узилкесил амалга оширилди: воҳанинг суғориш системаси қайта қурилиб, гидроиншоотлар кўпайтирилди, Зарафшон бўйлаб «Оқ ва Қора дарё сув айирғичи», Хархўр, Шоҳруд, Шофиркон ва б. йирик гидроузеллар қурилди, Каттақўргон, Қуйимозор сув омборлари, АмуҚоракўл каналы ва АмуБухоро машина капали каби улкан суғориш иншоотлари тўлиқ қурилиб, ишга туширилди.

Ад.: Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1966; Ахмад Дониш, История мангитской династии, Душанбе, 1967; Муҳаммаджонов А., Зарафшон водийсинингсув хўжалиги тарихидан, Т., 1959.

Абдулаҳад Муҳаммаджонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.