Buxoro yahudiylari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 790–791-b. — ziyouz.com
Buxoro yahudiylari BUXORO YAHUDIYLARI, Örta Osiyo yahudiylari (özlarini «isroel», «bane iyeroel», «yahudiy-tojik» deb ataşadi) — Örta Osiyonyng turli şaharlarida yaşaydigan etnik guruh. B. ya. atamasi birinçi bölib 16-a.da paydo bölgan. B. ya.ning ötmişdagi u mumiy soni haqida aniq ma'lumot yöq. Ingliz missioneri Volf amir Nasrullaxon hukmronligi davri (1826—60)da Buxoroda 10 ming yahudiy yaşaganligini körsatib ötgan. Aholini röyxatga oliş ma'lumotlariga köra, 1926 y.da Özbekistonda 18172, 1989 y.da esa 28369, şu jumladan Buxoroda 4200 B. ya. yaşagan. Özbekistonda B. ya., asosan, Buxoro, Samarqand, Qöqon, Xatirçi, Şahrisabz, Andijon, Marğilon, Toşkent ş. lari da yaşaydilar. B. ya. tili yahudiy-tojik tili bölib, tojik tilining jan. guruhiga kiradi.
B. ya.ning Örta Osiyoda qaçon paydo bölganlari munozarali. Ba'zi olimlar (M. Zand)ning fikriça, yahudiylar Örta Osiyoda mil. av. 6-a.da paydo bölganlar. Yahudiylar ensiklopediyasida Buxoro hududi Bibliyadagi Xabar b-n, iyeroilliklarning ön puşti surgun qilingan joylardan biri sifatida tenglaştirilgan (mil. av. 722). Arxeologax tadqiqotlarga köra, yahudiylar Örta Osiyo (Marv, Samarqand) ga 2—4—5-a. va 8-a.larda kelganlar. Yozma manbalarga köra esa mil. av. 1-a.—mil. 1-a.da Marvga, 6— 80a.larda Xorazmga kelganlar. V. V. Bartoldning yozişiça, 10-a.da Movarounnahrda yahudiylar xristianlarga nisbatan kupçilikni taşkil qilgan. Tudellik sayyoh Veniamin (12-a.)ning ma'lumotiça, Samarqand ş.da 30 ming yahudiy yaşagan. Yahudiylarning Buxoroda bölişlari töğrisida ilk ma'lumot 13-a.ga töğri keladi. B. ya.ning oilaviy afsonalariga köra, 14-a. oxiri — 15-a. boşlarida yahudiy töquvçilar Amir Temur tomonidan Sabzavor, Şeroz va Bağdodsan Movarounnaxrga olib kelingan. Ular keyinçalik mahalliy yahudiy jamoalari b-n aralaşib ketişgan. 16-a.da Buxoro yahudiylarning boş markaziga aylangan, şu ayerda şaharda yahudiylar mahallasi — «Mahallai köhna» taşkil topgan. B. ya. iudaizm diniga e'tiqod kilişadi. Barça şaharlarda, yahudiylar ğuj bölib yaşagan mahallalarda sinagogalar bölgan.
20-a.ning 30-y.lari boşlaridagi stalinça qatagon davrida 1000 ga yaqin B. ya. hibsga olingan, sinagogalar, yahudiy maktablari, teatr, muzey va gaz.lar yopilgan. B. ya.dan adabiy esdaliklarning maşhur mualliflaridan biri Solomon ben Samuel bölgan. U 1338 y. Urgançda yahudiy tili luğatini tuzgan, Moşe ben Dovud forsiyda poemalar bitgan. 17- a. oxiri — 18-a. 1-yarmida şoir Yusuf Yagudi (Mollax Iosif ben Isaak)ning «Yetti akauka» asari Buxoroda maşhur bölgan. B. ya.ning asosiy maşgulotlari savdo, musiqaşunoslik, artistlik, xunarmandçilik bölib, keyinçalik maişiy xizmat, pedagoglik sohalari, muhandis, vraçlik kasblarini egallaşgan. B. ya. orasidan fan va madaniyatning yirik arboblari yetişib çiqqan: fan doktorlari — prof. Yu. I. Ishoqov, I. A. Kalantarov, B. I. Pinxasov, N. M. Mallayev; kompozitorlar — M. Leviyev, S. Yudakov; rassomlar — Yu. M. Yelizarov; Özbekiston xalq artistlari — L. Boboxonov, B. Davidova, I. Oqilov, M. Yoqubova, M. Şamayeva şular jumlasidandir.
Özbekiston mustaqillikka erişgan (1991)dan keyin Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi barça millat va elat vakillarining tili, urfodati, an'analariga hurmat b-n munosabatda bölişni, ularning rivojlanişi uçun şaroit yaratişni kafolatladi. Buxoroda 2 sinagoga, yahudiy tilida öqitiladigan maktab va bolalar bogçasi faoliyat körsatadi. Samarqandda «Şofar» gaz. naşr qilinadi (1998). Turli diniy marosimlar erkin ötkaziladi.
Ad.: Almeyev R., Buxarskiye yevrei, Buxoro, 1998.
Robert Almeyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРО ЯҲУДИЙЛАРИ, Ўрта Осиё яҳудийлари (ўзларини «исроэл», «бане иероэл», «яҳудий-тожик» деб аташади) — Ўрта Осиёнйнг турли шаҳарларида яшайдиган этник гуруҳ. Б. я. атамаси биринчи бўлиб 16-а.да пайдо бўлган. Б. я.нинг ўтмишдаги у мумий сони ҳақида аниқ маълумот йўқ. Инглиз миссионери Вольф амир Насруллахон ҳукмронлиги даври (1826—60)да Бухорода 10 минг яҳудий яшаганлигини кўрсатиб ўтган. Аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, 1926 й.да Ўзбекистонда 18172, 1989 й.да эса 28369, шу жумладан Бухорода 4200 Б. я. яшаган. Ўзбекистонда Б. я., асосан, Бухоро, Самарқанд, Қўқон, Хатирчи, Шаҳрисабз, Андижон, Марғилон, Тошкент ш. лари да яшайдилар. Б. я. тили яҳудий-тожик тили бўлиб, тожик тилининг жан. гуруҳига киради.
Б. я.нинг Ўрта Осиёда қачон пайдо бўлганлари мунозарали. Баъзи олимлар (М. Занд)нинг фикрича, яҳудийлар Ўрта Осиёда мил. ав. 6-а.да пайдо бўлганлар. Яҳудийлар энциклопедиясида Бухоро ҳудуди Библиядаги Хабар б-н, иероилликларнинг ўн пушти сургун қилинган жойлардан бири сифатида тенглаштирилган (мил. ав. 722). Археологах тадқиқотларга кўра, яҳудийлар Ўрта Осиё (Марв, Самарқанд) га 2—4—5-а. ва 8-а.ларда келганлар. Ёзма манбаларга кўра эса мил. ав. 1-а.—мил. 1-а.да Марвга, 6— 80а.ларда Хоразмга келганлар. В. В. Бартольднинг ёзишича, 10-а.да Мовароуннаҳрда яҳудийлар христианларга нисбатан купчиликни ташкил қилган. Туделлик сайёҳ Вениамин (12-а.)нинг маълумотича, Самарқанд ш.да 30 минг яҳудий яшаган. Яҳудийларнинг Бухорода бўлишлари тўғрисида илк маълумот 13-а.га тўғри келади. Б. я.нинг оилавий афсоналарига кўра, 14-а. охири — 15-а. бошларида яҳудий тўқувчилар Амир Темур томонидан Сабзавор, Шероз ва Бағдодцан Мовароуннахрга олиб келинган. Улар кейинчалик маҳаллий яҳудий жамоалари б-н аралашиб кетишган. 16-а.да Бухоро яҳудийларнинг бош марказига айланган, шу аерда шаҳарда яҳудийлар маҳалласи — «Маҳаллаи кўҳна» ташкил топган. Б. я. иудаизм динига эътиқод килишади. Барча шаҳарларда, яҳудийлар ғуж бўлиб яшаган маҳаллаларда синагогалар бўлган.
20-а.нинг 30-й.лари бошларидаги сталинча қатагон даврида 1000 га яқин Б. я. ҳибсга олинган, синагогалар, яҳудий мактаблари, театр, музей ва газ.лар ёпилган. Б. я.дан адабий эсдаликларнинг машҳур муаллифларидан бири Соломон бен Самуэл бўлган. У 1338 й. Урганчда яҳудий тили луғатини тузган, Моше бен Довуд форсийда поэмалар битган. 17- а. охири — 18-а. 1-ярмида шоир Юсуф Ягуди (Моллах Иосиф бен Исаак)нинг «Етти акаука» асари Бухорода машҳур бўлган. Б. я.нинг асосий машгулотлари савдо, мусиқашунослик, артистлик, хунармандчилик бўлиб, кейинчалик маиший хизмат, педагоглик соҳалари, муҳандис, врачлик касбларини эгаллашган. Б. я. орасидан фан ва маданиятнинг йирик арбоблари етишиб чиққан: фан докторлари — проф. Ю. И. Исҳоқов, И. А. Калантаров, Б. И. Пинхасов, Н. М. Маллаев; композиторлар — М. Левиев, С. Юдаков; рассомлар — Ю. М. Елизаров; Ўзбекистон халқ артистлари — Л. Бобохонов, Б. Давидова, И. Оқилов, М. Ёқубова, М. Шамаева шулар жумласидандир.
Ўзбекистон мустақилликка эришган (1991)дан кейин Ўзбекистон Республикаси Конституцияси барча миллат ва элат вакилларининг тили, урфодати, анъаналарига ҳурмат б-н муносабатда бўлишни, уларнинг ривожланиши учун шароит яратишни кафолатлади. Бухорода 2 синагога, яҳудий тилида ўқитиладиган мактаб ва болалар богчаси фаолият кўрсатади. Самарқандда «Шофар» газ. нашр қилинади (1998). Турли диний маросимлар эркин ўтказилади.
Ад.: Альмеев Р., Бухарские евреи, Бухоро, 1998.
Роберт Альмеев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.