Buxoroda 1917 Yil Aprel Namoyişi

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 792–793-b. — ziyouz.com

Buxoroda 1917 Yil Aprel Namoyişi — amir Olimxonnij islohotlar ötkaziş töğrisidagi farmoni (manifesta) e'lon qilingan kunning ertasiga — 8 apr.da uyuştirilgan tadbir. Yoş buxoroliklar, aholining köpçilik qismi mamlakatda demokratik islohotlar ötkazişni talab qilgan. Rossiyadagi muvaqqat hukumat, uning Buxorodagi vakili (rezidenti) ham Rossiyadagi 1917 y. Fev. revyasidan keyin Buxoroda islohotlar ötkaziş fursati yetganini tuşungan edilar. Amirning yuqori mansabdorlari, islom dini ruhoniylarining mutaassib qismi islohotga qarşi edi. Amir manifestining e'lon qilinişi demokratik hamda konservativ kayfiyatdagi namoyişçilarning köçaga çiqişiga sabab böldi. Demokratik doiralar amir manifesti mamlakatda tinç yöl b-n ijobiy özgarişlarni amalga oşiriş uçun dastlabki qadam, deb karadilar. Şukrona namoyişi ötkazişga qaror qilindi. «Yaşasin islohot!», «Yaşasin amir!» — degan yalov (şior) lar kötarildi. Bir neça yuz kişi şahar markazi — passajdan Gavkuşon va Xiyobon orqali Registonga yuriş boşlaşdi. Namoyişçilar boşida F. Xöjayev, Abdulvohid Burhonov, Otaxöjayev, Mirbobo, Yusufzoda va b. faollar bordilar. Bir neça joyda qisqa mitinglar böldi, namoyişçilarga yangiyangi guruh odamlar kelib qöşildi. Namoyişçilarda kötarinki kayfiyat mavjud edi. Şu kuni konservatorlar va mutaassib guruhlar Registonda töplanib islohotga, yangiliklarga qarşi jangarilik va murosasizlik kayfiyatlarini körsatdilar. Ba'zi amaldorlarga nisbatan, islohot tarafdorlariga qarata duşmanona dağdağalar, hayqiriqlar qilindi. Ularning jazavasi soat sayin kuçayib bordi. Bunday murakkab vaziyatda ikki lagerning töqnaşuvi noxuş oqibatlarga olib kelişi mumkin edi. Demokratik namoyişçilar boşliqdari Registonga boriş niyatidan qaytdilar, namoyişçilarni tarqalib ketişga da'vat qildilar. Tadbir oxirigaça yetkazilmagan bölsada, u Buxoro amirligi demokratik özgarişlar, islohotlar uçun yetilganligini yaqqol körsatdi. 8 apr. voqealarining yakuni şu böldiki, hukumatda konservativ kuçlar yana ustunlikka erişdilar. Dovdirab kalgan amir qozikalon Şarifjon Mahdumni lavozimidan böşatdi, ğazablangan mutaassiblar rais Abdusamadxöjani olomon qilib öldirdilar, quşbegi Nasrullobek buyruği b-n şoir S. Ayniy, yoş buxoroliklar Mirbobo, Mirzo Nazrullo 75—150 kaltak urib jazolandilar. Islohotçilik harakatining bu bosqiçi şunday noxuş yakunlandi.

Ad.: Fayzulla Xöjayev, Tanlangan asarlar, 1j., T., 1976.; Işanov A. I., Buxarskaya Narodnaya Sovetskaya Respublika, T., 1969.

Rahmon Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БУХОРОДА 1917 ЙИЛ АПРЕЛЬ НАМОЙИШИ — амир Олимхонниж ислоҳотлар ўтказиш тўғрисидаги фармони (манифеста) эълон қилинган куннинг эртасига — 8 апр.да уюштирилган тадбир. Ёш бухороликлар, аҳолининг кўпчилик қисми мамлакатда демократик ислоҳотлар ўтказишни талаб қилган. Россиядаги муваққат ҳукумат, унинг Бухородаги вакили (резиденти) ҳам Россиядаги 1917 й. Фев. ревясидан кейин Бухорода ислоҳотлар ўтказиш фурсати етганини тушунган эдилар. Амирнинг юқори мансабдорлари, ислом дини руҳонийларининг мутаассиб қисми ислоҳотга қарши эди. Амир манифестининг эълон қилиниши демократик ҳамда консерватив кайфиятдаги намойишчиларнинг кўчага чиқишига сабаб бўлди. Демократик доиралар амир манифести мамлакатда тинч йўл б-н ижобий ўзгаришларни амалга ошириш учун дастлабки қадам, деб карадилар. Шукрона намойиши ўтказишга қарор қилинди. «Яшасин ислоҳот!», «Яшасин амир!» — деган ялов (шиор) лар кўтарилди. Бир неча юз киши шаҳар маркази — пассаждан Гавкушон ва Хиёбон орқали Регистонга юриш бошлашди. Намойишчилар бошида Ф. Хўжаев, Абдулвоҳид Бурҳонов, Отахўжаев, Мирбобо, Юсуфзода ва б. фаоллар бордилар. Бир неча жойда қисқа митинглар бўлди, намойишчиларга янгиянги гуруҳ одамлар келиб қўшилди. Намойишчиларда кўтаринки кайфият мавжуд эди. Шу куни консерваторлар ва мутаассиб гуруҳлар Регистонда тўпланиб ислоҳотга, янгиликларга қарши жангарилик ва муросасизлик кайфиятларини кўрсатдилар. Баъзи амалдорларга нисбатан, ислоҳот тарафдорларига қарата душманона дағдағалар, ҳайқириқлар қилинди. Уларнинг жазаваси соат сайин кучайиб борди. Бундай мураккаб вазиятда икки лагернинг тўқнашуви нохуш оқибатларга олиб келиши мумкин эди. Демократик намойишчилар бошлиқдари Регистонга бориш ниятидан қайтдилар, намойишчиларни тарқалиб кетишга даъват қилдилар. Тадбир охиригача етказилмаган бўлсада, у Бухоро амирлиги демократик ўзгаришлар, ислоҳотлар учун етилганлигини яққол кўрсатди. 8 апр. воқеаларининг якуни шу бўлдики, ҳукуматда консерватив кучлар яна устунликка эришдилар. Довдираб калган амир қозикалон Шарифжон Маҳдумни лавозимидан бўшатди, ғазабланган мутаассиблар раис Абдусамадхўжани оломон қилиб ўлдирдилар, қушбеги Насруллобек буйруғи б-н шоир С. Айний, ёш бухороликлар Мирбобо, Мирзо Назрулло 75—150 калтак уриб жазоландилар. Ислоҳотчилик ҳаракатининг бу босқичи шундай нохуш якунланди.

Ад.: Файзулла Хўжаев, Танланган асарлар, 1ж., Т., 1976.; Ишанов А. И., Бухарская Народная Советская Республика, Т., 1969.

Раҳмон Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.