Buxorodagi vakolatxonalar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 793–794-b. — ziyouz.com
Buxorodagi vakolatxonalar B U X O R O D A G I VAKOLATXONALAR — Buxoro amirligida rus hukumati va sarmoyadorlari manfaatlarini himoya qilişga xizmat qilgan muassasalar. Rossiya 1866—68 y.lardagi bosqinçilik uruşlari natijasida amirlikning talay yerlarini bosib oldi. 1868 va 1873 y.lardagi şartnomalar natijasida amirlik Rossiyaga qaram mamlakatga aylantirildi. BuxoroRossiya siyosiy, iqtisodiy munosabatlari jonlanib ketganligi, bu munosabatlarda Rossiya manfaatlarini himoya qiliş maqsadida oq podşo Aleksandr III ning 1885 y. 12 noyab.dagi farmoni b-n 1886 y. 1 yanv. dan boşlab Buxoroda «Rossiya imperatorligining siyosiy agentligi» — vakolatxonasi ta'sis etildi. 1903 y. 6 mayda podşo Nikolay II vakolatxona huquqlarini kengaytirdi. Mustamlakaçilik siyosatini amalga oşirişga xizmat qilgan bu muassasaga barça siyosiyiqtisodiy, harbiy masalalar yuzasidan amir hukumati b-n munosabatda böliş, amir va uning vazirlari ustidan nazorat örnatiş, Zarafşon daryosining suv taqsimoti b-n şuğullaniş, BuxoroAfğoniston çegaralarini kuzatib turiş, Buxorodagi rus qarorgohlarida gazetalar va teatr pyesalari ustidan nazorat örnatiş huquqlari berildi. Siyosiy agent çor Rossiyasining rasmiy doimiy vakili bölib, Peterburg va Toşkentning Buxoro hukumati b-n qiladigan hamma aloqalari şu agent orqali ötar edi. Siyosiy agent, şuningdek Buxoro amirligini özining içki bozoriga aylantirişga intilgan rus sarmoyadorlari manfaatlarini közlab bojxona tizimi, sanoat, t. y., poçtatelegraf işlarini töla öz nazoratiga oldi. 20-a. boşlariga kelib amirlik hududida paxta, qoraköl teri sotiladigan bozorlar joyini belgilaş kabi amirlikning mutlaqo içki işi hisoblangan masalalarga ham aralaşa boşladi. 1917 y. Rossiyadagi Fev. inqilobidan söng agentlik nomi özgartirilib — Rossiya vakolatxonasiga aylantirildi. Rus qarorgohlarida şöro hokimiyati örnatilgaç, Turkiston ölkasi XKS ning Buxoro işlari böyiça Kollegiyasi ta'sis etildi (1917 y. dek.). Turkiston ASSR taşkil topgaç (1918 y. 30 apr.), Turkiston ölkasining Buxoro işlari böyiça komissari tayinlandi. 1920 y. Buxoro xonligi tugatilgaç, BXSR hukumati qoşida RSFSR hukumatining muxtor vakiliga aylantirildi. Salkam 40 y. davomida turli şakl va nomlarda faoliyat körsatgan bu muassasa faqat mustamlakaçilik siyosatini amalga oşirişga xizmat qildi.
Ad.: Tuxtametov T. G., Russkobuxarskiye otnoşeniya v konse 19 — naçale 20 vv., T., 1966; Istoki drujbi, Duşanbe, 1987; Gafurov A., Iz istorii osnovaniya i razvitiya goroda Kagana i yego roli v russkobuxarskix otnoşeniyax, Buxara, 1989
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
Б У Х О Р О Д А Г И ВАКОЛАТХОНАЛАР — Бухоро амирлигида рус ҳукумати ва сармоядорлари манфаатларини ҳимоя қилишга хизмат қилган муассасалар. Россия 1866—68 й.лардаги босқинчилик урушлари натижасида амирликнинг талай ерларини босиб олди. 1868 ва 1873 й.лардаги шартномалар натижасида амирлик Россияга қарам мамлакатга айлантирилди. БухороРоссия сиёсий, иқтисодий муносабатлари жонланиб кетганлиги, бу муносабатларда Россия манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида оқ подшо Александр III нинг 1885 й. 12 нояб.даги фармони б-н 1886 й. 1 янв. дан бошлаб Бухорода «Россия императорлигининг сиёсий агентлиги» — ваколатхонаси таъсис этилди. 1903 й. 6 майда подшо Николай II ваколатхона ҳуқуқларини кенгайтирди. Мустамлакачилик сиёсатини амалга оширишга хизмат қилган бу муассасага барча сиёсийиқтисодий, ҳарбий масалалар юзасидан амир ҳукумати б-н муносабатда бўлиш, амир ва унинг вазирлари устидан назорат ўрнатиш, Зарафшон дарёсининг сув тақсимоти б-н шуғулланиш, БухороАфғонистон чегараларини кузатиб туриш, Бухородаги рус қароргоҳларида газеталар ва театр пьесалари устидан назорат ўрнатиш ҳуқуқлари берилди. Сиёсий агент чор Россиясининг расмий доимий вакили бўлиб, Петербург ва Тошкентнинг Бухоро ҳукумати б-н қиладиган ҳамма алоқалари шу агент орқали ўтар эди. Сиёсий агент, шунингдек Бухоро амирлигини ўзининг ички бозорига айлантиришга интилган рус сармоядорлари манфаатларини кўзлаб божхона тизими, саноат, т. й., почтателеграф ишларини тўла ўз назоратига олди. 20-а. бошларига келиб амирлик ҳудудида пахта, қоракўл тери сотиладиган бозорлар жойини белгилаш каби амирликнинг мутлақо ички иши ҳисобланган масалаларга ҳам аралаша бошлади. 1917 й. Россиядаги Фев. инқилобидан сўнг агентлик номи ўзгартирилиб — Россия ваколатхонасига айлантирилди. Рус қароргоҳларида шўро ҳокимияти ўрнатилгач, Туркистон ўлкаси ХКС нинг Бухоро ишлари бўйича Коллегияси таъсис этилди (1917 й. дек.). Туркистон АССР ташкил топгач (1918 й. 30 апр.), Туркистон ўлкасининг Бухоро ишлари бўйича комиссари тайинланди. 1920 й. Бухоро хонлиги тугатилгач, БХСР ҳукумати қошида РСФСР ҳукуматининг мухтор вакилига айлантирилди. Салкам 40 й. давомида турли шакл ва номларда фаолият кўрсатган бу муассаса фақат мустамлакачилик сиёсатини амалга оширишга хизмат қилди.
Ад.: Тухтаметов Т. Г., Русскобухарские отношения в конце 19 — начале 20 вв., Т., 1966; Истоки дружбы, Душанбе, 1987; Гафуров А., Из истории основания и развития города Кагана и его роли в русскобухарских отношениях, Бухара, 1989
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.