Buxoroyi şarif
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 794–795-b. — ziyouz.com
Buxoroyi şarif (Şarofatli Buxoro) — qad. Buxoroning keng tarqalgan nomlaridan biri. Örta asrlarda jahondagi 7 şahar: Makka, Madina, Quddus, Buxoro, Bağdod, Damaşq, Mozori Şarifga liniy markaz sifatida şuhrat qozonganliklari uçun «Şarif» unvoni berilgan edi. Buxoro qadimdan turli nomlar b-n atalib kelgan (k, Buxoro). Ayniqsa, Arab xalifaligi va somonişar davrida şahar yuksalgan. Buxoroning nomlaridan «Foxira» («Faxrli şahar») atamasi Narşaxiynint ta'rifi böyiça, islom dinining barqarorligi yölida qon tökkan şahidlar şarafiga nisbat qilib berilgan. Şahar islomni tarğib qiliş va qaror toptiriş yölida ham muhim rol öynagan. Buxorodan islomiyat va hadis ilmlarining yirik tarğibotçilari va tasnifçilari (Imom Buxoriy va b.) yetişib çiqdi. I slom huquqşunosligining Buxoro maktabi taşkil topdi. Buxoroning islom dini, musulmon axloqi, madaniyati va hukuqşunosligining Şarkdagi kuçli markazlaridan biriga aylanişi tufayli unga 9-a. boşlaridayoq «Qubbat ulislom» — «Islom dinining gumbazi» degan sifat ham beriladi. Narşaxiyning guvohlik berişiça, maşhur fiqhşunos (huquqşunos) olim Xoja imom Abu Xafsi Kabir Buxoriy tufayli Buxoro «Qubbat ulislom» deb atalgan.
Örta asrlarda Buxoro faqat islomiyatdagina emas, balki ilmu ma'rifat va madaniyat tarqatişda ham Movarounnahrda yirik markaz sifatida şuhrat topdi. Buxoroda turli asrlarda bino qilingan 200 ga yaqin madrasalarda öz davrida minglab tolibi ilmlar diniy va dunyoviy bilimlarni olib, butun Örta Osiyo böylab ziyo tarqatganlar. Şayx Sayfiddin Boharziy faoliyati tufayli Buxoroning şuxrati islom olamida yana ham köproq tarqaldi. Şu sababli 13-a.dan boşlab unga yana bir sifat — «şarif» sözi qöyilib, u Buxoroyi şarif, ya'ni Şarofatli Buxoro nomi b-n yuritiladigan buldi. Buxoro hukmdorlari tomonidan «Zarbi Buxoroyi şarif», ya'ni »Buxoroyi şarifda zarb etilgan» deb bitilgan tamğalar b-n oltin va kumuş tangalar hamda mis çaqalar işlab çiqarilgan.
Mirzo Ulugbek tomonidan Buxoroda Çorsu maydonida qurdirilgan madrasa darvozasida hatto arabça «Ilm olmakka intiliş har bir muslim va muslima uçun qarzu farzdir» degan sözlarning öyib yozilişi, örta asrlarda, ayniqsa temuriylar davrida ilm va ma'rifatga bölgan ijobiy munosabatning yorqin dalilidir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРОЙИ ШАРИФ (Шарофатли Бухоро) — қад. Бухоронинг кенг тарқалган номларидан бири. Ўрта асрларда жаҳондаги 7 шаҳар: Макка, Мадина, Қуддус, Бухоро, Бағдод, Дамашқ, Мозори Шарифга линий марказ сифатида шуҳрат қозонганликлари учун «Шариф» унвони берилган эди. Бухоро қадимдан турли номлар б-н аталиб келган (к, Бухоро). Айниқса, Араб халифалиги ва сомонишар даврида шаҳар юксалган. Бухоронинг номларидан «Фохира» («Фахрли шаҳар») атамаси Наршахийнинт таърифи бўйича, ислом динининг барқарорлиги йўлида қон тўккан шаҳидлар шарафига нисбат қилиб берилган. Шаҳар исломни тарғиб қилиш ва қарор топтириш йўлида ҳам муҳим роль ўйнаган. Бухородан исломият ва ҳадис илмларининг йирик тарғиботчилари ва таснифчилари (Имом Бухорий ва б.) етишиб чиқди. И слом ҳуқуқшунослигининг Бухоро мактаби ташкил топди. Бухоронинг ислом дини, мусулмон ахлоқи, маданияти ва ҳукуқшунослигининг Шаркдаги кучли марказларидан бирига айланиши туфайли унга 9-а. бошларидаёқ «Қуббат улислом» — «Ислом динининг гумбази» деган сифат ҳам берилади. Наршахийнинг гувоҳлик беришича, машҳур фиқҳшунос (ҳуқуқшунос) олим Хожа имом Абу Хафси Кабир Бухорий туфайли Бухоро «Қуббат улислом» деб аталган.
Ўрта асрларда Бухоро фақат исломиятдагина эмас, балки илму маърифат ва маданият тарқатишда ҳам Мовароуннаҳрда йирик марказ сифатида шуҳрат топди. Бухорода турли асрларда бино қилинган 200 га яқин мадрасаларда ўз даврида минглаб толиби илмлар диний ва дунёвий билимларни олиб, бутун Ўрта Осиё бўйлаб зиё тарқатганлар. Шайх Сайфиддин Боҳарзий фаолияти туфайли Бухоронинг шухрати ислом оламида яна ҳам кўпроқ тарқалди. Шу сабабли 13-а.дан бошлаб унга яна бир сифат — «шариф» сўзи қўйилиб, у Бухоройи шариф, яъни Шарофатли Бухоро номи б-н юритиладиган булди. Бухоро ҳукмдорлари томонидан «Зарби Бухоройи шариф», яъни »Бухоройи шарифда зарб этилган» деб битилган тамғалар б-н олтин ва кумуш тангалар ҳамда мис чақалар ишлаб чиқарилган.
Мирзо Улугбек томонидан Бухорода Чорсу майдонида қурдирилган мадраса дарвозасида ҳатто арабча «Илм олмакка интилиш ҳар бир муслим ва муслима учун қарзу фарздир» деган сўзларнинг ўйиб ёзилиши, ўрта асрларда, айниқса темурийлар даврида илм ва маърифатга бўлган ижобий муносабатнинг ёрқин далилидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.