Buyrak

Buyrak — odam va umurtqali hayvonlarda siydik hosil qiluvçi va uni ajratuvçi juft a'zo; loviya şaklida, qorin böşliğining orqa tomonida, umurtqa poğonasi bel qismining ikki yonida joylaşgan, qorin parda B.larning old yuzasini qoplab turadi. Old va orqa yuzalari yassilangan, har bir B.ning böyi 10—12 sm, eni 6 sm, yöğonligi 3—4 sm, oğirligi örtaça 140—150 g. Öng B. tepasida jigar borligi tufayli, çap B.ka nisbatan bir oz pastroqsa yotadi. B.ning yuqori uçi umurtqaga yaqin, pastki uçi esa umurtqadan uzoqroq böladi. B.ning umurtqaga qaragan içki tomoni örtasida botik joy bölib, u B. darvozasi deyiladi. B.ning botiq yuzasiga buyrak jomi taqalib turadi. B. darvozasidan B. arteriyasi va nervlar kirib, vena, limfa tomirlari va siydik yöli çiqadi. Bularning hammasi birgalikda B. oyoqçasi deb ataladi. B. içida buyrak usti bezlari bor. Moddalar almaşinuvi natijasida hosil böladigan çiqindi va zararli moddalar organizmdan B. orqali çiqib ketadi. Şu b-n birga B. organizm uçun zarur miqdordagi suv va mineral tuzlarni saqlab, taşkariga çiqarmay qöyadi, organizmning içki muhitini ta'minlaydi. B. siydik b-n birgalikda siydikçil (moçevina), siydik kislota, tuzlar va suvni çiqarib turadi. B.da biologik faol moddalar (renin, prostoglandin va b.) hosil bölib, ular qon tarkibi, qon ivişi va kon bosimini maromga solib turadi. B.ni fibroz parda, yog kapsulasi va biriktiruvçi töqimadan iborat fassiyalar örab, uşlab turadi. B. pöstloq va mağiz qismdan iborat. Pöstloq qismining qalinligi 4—13 mm keladi. Bu qism ostida mağiz kismi joylaşgan; u 12—15 ta konussimon B. piramidalaridan iborat. Yondoş piramidalar orasiga pöstloq qism suqilib kirgan bölib, B. ustunçalarini hosil qiladi. Piramidalar örtaça 1 mln. mayda kanalça (nefron)lardan iborat, şu nefronlarda siydik hosil böladi, bunda suyuklik qondan sizib ötadi (filtrlanadi), qayta söriladi va sekretsiya röy beradi. Har bir nefron B. tanaçalari b-n siydik kanalçalaridan iborat. Siydik B. tanaçalarida filtratsiya yöli b-n paydo böladi. B. tanaçasi qöş devorli kapsula (Şumlyanskiy—Boumen kapsulasi) bölib, devorlari orasida yoriqsimon böşliq bor; siydik çiquvçi nayça (kanalça) şu böşliqdan boşlanadi. Kapsulada mayda qon tomirlar koptokçasi (kalavasi) bor. Siydik kanalçalarida birlamçi siydik qayta söriladi, konsentratsiyasi oşadi va şakllangan siydikka aylanadi. Siydik kanalçalari qöşilib, yirikroq yiğuvçi kanalçalar hosil qiladi. Siydik kanalçalardan B.ning avval kiçik, keyin katta kosaçalariga va nihoyat B. jomiga ötadi, undan siydik yöli orqali qovuqqa quyiladi. B.dan örtaça 1,5 l siydik ajralişi uçun organizmdagi qon B.dan bir keçakunduzda örtaça 360 marta ötib, yetarliça tozalanib turadi. Buning uçun B.ka keladigan qon miqdori va bosimi doimo yetarli bölişi kerak. Agar qon bosimi pasayib B.ka qon kam kelsa, u renin modda ajratib qon bosimini oşiradi. Bu holat surunkali qaytarilsa, qon tomirlar devorining sikilişi tufayli qon bosimi kötarilib, B. bosimi paydo böladi. B. rivojlanişida nefron nayçasining uçi berk bölsa, buyrak istisqosi kuzatiladi. Buyrak kasalliklarini nefrologiya örganadi.