Buyrak usti bezlari

Buyrak usti bezlari (glandula syprarenalis) — odam va umurtqali hayvonlarning içki sekretsiya bezi; ikkala (öng va çap) buyrak ustida joylaşgan juft bez (nomi şundan kelib çiqqan). Uning oldi, orqa va pastki yuzalari farq qilinadi, oğirligi 3— 5g. B. u. b. taşqi—pöstloq qavati (adrenokortikal bez) va içki — mağiz qavati (adrenal bez)dan iborat bölib, har ikkala qavat strukturasi va funksiyasi alohida içki sekretsiya bezlari hisoblanadi. Pöstloq qavati kimyoviy tuzilişiga köra steroidlar qatoriga kiradigan, ta'siri jihatdan farq qiladigan 3 xil gormon işlab çiqaradi, şiralari konga şimiladi. Mineralokortikoidlar (aldosteron, kortikosteron, dezoksikortikosteron) — mineral almaşinuvini boşqaradi, bularning eng faoli aldosteron organizmda suvtuz almaşinuvi jarayoniga ta'sir etadi. Gl yukokortikoidlardan gidrokortizon oqsil, yoğ va uglevod almaşinuvida qatnaşadi, organizmning kasallikka qarşilik kuçini oşirib, yalliğlanişning tez tuzalişiga olib keladi. B. u. b. pöstloq kavatining jinsiy gormonlari — androgenlar va estrogenlar jinsiy bezlar faoliyatini boşqaradi, bolalik davrida jinsiy a'zolarning rivojlanişini ta'minlaydi; baloğat yoşiga yetganda bu gormonning ahamiyati kamayadi. Buyrak usti bezlari mağiz qavatida adrenalin va noradrenalin gormonlari işlanadi. Ular nerv oxirlariga ta'sir etib, yuraktomir sistemasi işini tartibga solib turadi. B. u. b.ning şikastlanişi turli kasalliklar (mas, Bronza kasalligi)ga olib keladi. B. u. b. faoliyatini nerv sistemasi va boş miya pöstloği idora etadi.