Buyrak yetişmovçiligi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 681-b. — ziyouz.com
Buyrak yetişmovçiligi — buyrak faoliyatining pasayişi sindromi. Tösatdan (ötkir) yoki sekin-asta (surunkali) röy beradi. Köp qon yöqotiş, mexanik şikastlaniş tufayli qon bosimining pasayib ketişi yoki bemorning qon guruhiga moye kelmaydigan qon quyiş, tok urişi, septik abort va b.; dorilar va b. metall tuzlaridan zaharlaniş oqibatida buyrak parenximasining şikastlanişi; siydik yölining ösma yoki buyrak toşlari b-n bekilib qolişi, şikastlaniş tufayli ikkala buyrak zararlanişi ötkir B. ye.ga sabab bölişi mumkin. Ötkir B. ye.da buyrak faoliyati, xususan azot, suvtuz va b. moddalar almaşinuvi izdan çiqadi, bunda siydik kam ajraladi, ogir hollarda butunlay ajralmay qoladi (anuriya, uremiya). Qonda siydikçil (moçevina) mikdori köpayadi, organizmning siydikdan zaharlanişi kuzatiladi; teri osti, qorin va kökrak qafasida suyuqlik töplanadi (suvdan semiriş). Surunkali B. ye. asosan buyrak va siydik yölining uzoq davom etadigan kasalliklari (glomerulonefrit, piyelonefrit, sil, buyraktoş kasalligi va b.) oqibati bölib, buyrak töqimasining bujmayişi (nefroskleroz) yoki xaltasimon kengayişi (gidronefroz) b-n davom etadi. Taşnalik, oğiz qurişi, teri qurukşab qiçişişi, qusiş, kamqonlik; nafas a'zolari, yuraktomirlar va me'daiçak faoliyatining buzilişi alomatlari kuzatiladi. Siydikning nisbiy ziçligi kamayib, miqdori esa ortadi.
Davosi: ötkir B. ye.da bemor kasalxonada davolanadi («sun'iy buyrak» apparati b-n qon tozalanadi, kislotaişqor, suvtuz almaşinuvi rostlanadi); surunkali şaklida parhez va dori-darmonlar qöllaniladi, gemodializ ötkaziladi. Keçiktirilgan hollarda buyrak köçirib ötkaziladi (q. Transplantatsiya).
Q.: Transplantatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУЙРАК ЕТИШМОВЧИЛИГИ — буйрак фаолиятининг пасайиши синдроми. Тўсатдан (ўткир) ёки секин-аста (сурункали) рўй беради. Кўп қон йўқотиш, механик шикастланиш туфайли қон босимининг пасайиб кетиши ёки беморнинг қон гуруҳига мое келмайдиган қон қуйиш, ток уриши, септик аборт ва б.; дорилар ва б. металл тузларидан заҳарланиш оқибатида буйрак паренхимасининг шикастланиши; сийдик йўлининг ўсма ёки буйрак тошлари б-н бекилиб қолиши, шикастланиш туфайли иккала буйрак зарарланиши ўткир Б. е.га сабаб бўлиши мумкин. Ўткир Б. е.да буйрак фаолияти, хусусан азот, сувтуз ва б. моддалар алмашинуви издан чиқади, бунда сийдик кам ажралади, огир ҳолларда бутунлай ажралмай қолади (анурия, уремия). Қонда сийдикчил (мочевина) микдори кўпаяди, организмнинг сийдикдан заҳарланиши кузатилади; тери ости, қорин ва кўкрак қафасида суюқлик тўпланади (сувдан семириш). Сурункали Б. е. асосан буйрак ва сийдик йўлининг узоқ давом этадиган касалликлари (гломерулонефрит, пиелонефрит, сил, буйрактош касаллиги ва б.) оқибати бўлиб, буйрак тўқимасининг бужмайиши (нефросклероз) ёки халтасимон кенгайиши (гидронефроз) б-н давом этади. Ташналик, оғиз қуриши, тери қурукшаб қичишиши, қусиш, камқонлик; нафас аъзолари, юрактомирлар ва меъдаичак фаолиятининг бузилиши аломатлари кузатилади. Сийдикнинг нисбий зичлиги камайиб, миқдори эса ортади.
Давоси: ўткир Б. е.да бемор касалхонада даволанади («сунъий буйрак» аппарати б-н қон тозаланади, кислотаишқор, сувтуз алмашинуви ростланади); сурункали шаклида парҳез ва дори-дармонлар қўлланилади, гемодиализ ўтказилади. Кечиктирилган ҳолларда буйрак кўчириб ўтказилади (қ. Трансплантация).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.